Oku› Defter 6› Şehzadelerin babalarına veda ettikten sonra babalarının ülkelerinde yola çıkmaları ve şahın vedalaşma anında vasiyetini tekrarlaması ilh.› Beyit 3693

M6:3693 — چاه را تو خانه‌ای بینی لطیف / دام را تو دانه‌ای بینی ظریف

چاه را تو خانه‌ای بینی لطیفدام را تو دانه‌ای بینی ظریف
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:3693

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو چاه را خانه‌ای دلپذیر می‌بینی، و دام را دانه‌ای زیبا می‌انگاری. معنا: این بیت بیانگر آن است که گاهی اوقات، آنچه را که ظاهرش دلربا و لطیف است، در باطن چاهی عمیق و دامی خطرناک است؛ و این وارونگی‌ها کار خداوند است.

شرح

این بیت، که به غایت بصیرت‌بخش و هشداردهنده است، یکی از مصادیق عالی تقلیب حقایق به دست خداوند را به تصویر می‌کشد. ما در زندگی روزمره بارها شاهدیم که نقشه‌هایمان نقش بر آب می‌شود، تدبیرهایمان به ضد خود بدل می‌گردد، و آنچه را که با یقین تمام پیگیر بودیم، نتیجه‌ای کاملاً وارونه می‌دهد. اینجاست که مولانا با نهایت بلاغت می‌فرماید: «چاه را تو خانه‌ای بینی لطیف، دام را تو دانه‌ای بینی ظریف». شما با چشم خود می‌بینید که چاهی مهلک، در نگاهتان خانه‌ای امن و دلنشین جلوه می‌کند، یا دامی کشنده، در نظرتان دانه‌ای ظریف و بی‌خطر می‌آید که خود را به آن می‌اندازید.

این وارونه‌نمایی، بی‌تردید، سوفسطایی‌گری نیست؛ حقیقت‌سازی ذهنی ما نیست. این، تقلیب خداست. خداوند است که گاهی برای بیدار کردن ما، برای نشان دادن محدودیت فهم و تدبیر ما، و برای آشکار کردن قدرت بی‌منتهای خود، حقایق را در چشم ما وارونه می‌نمایاند. این همان نکته‌ای است که در نهج‌البلاغه نیز به زیبایی بیان شده: «عرفتُ اللهَ بِفَسخِ العَزائِمِ وَ نَقضِ الهِمَم». من خدا را از آنجا شناختم که دیدم تصمیم‌ها و اراده‌ها به هم می‌خورد و نقشه‌ها نقش بر آب می‌شود. این نشانه‌ای است که جهان به خودی خود نمی‌گردد؛ بلکه گرداننده‌ای دارد که گاهی سر رشته را به گونه‌ای دیگر می‌تاباند.

این بصیرت فراتر از تدبیرات فردی است و به فلسفه تاریخ و قوانین طبیعت نیز تسری می‌یابد. همان‌طور که بارها تأکید کرده‌ام، ما نباید گمان کنیم که طبیعت و تاریخ نقشه‌ای قطعی و پیش‌بینی‌پذیر دارند. قوانین علمی، با همه دقت و استحکامشان، هیچ‌گاه قطعیت مطلق را به ما نمی‌بخشند؛ همیشه امکان «استثنا» و «خلاف قاعده» وجود دارد. یک حادثه کوچک می‌تواند مسیر یک ملت یا جریان تاریخ را کاملاً دگرگون کند. این همان «پاورتی آف ایمجینیشن» است که کارل پوپر درباره مارکسیسم گفت؛ ناتوانی در تخیل آینده‌ای جز آنچه ما پیش‌بینی کرده‌ایم. مولانا با این بیت، همین هشدار را در سطح وجود فردی می‌دهد.

نتیجه عملی این بینش، همان «حزم و حذر» و «ان‌شاءالله» گفتن عملی است. ما باید کارهایمان را بکنیم، تدبیر بورزیم، اما هرگز به اسباب صددرصد اعتماد نکنیم. این سبب‌گردانی جهان، به قول مولانا، «چو دم خر» است؛ دم خر می‌جنبد و به نظر می‌رسد که کار می‌کند، اما خری هست که سواری دارد. این «استثناها» و «وارونگی‌ها» برای آن است که ما بیدار شویم و بدانیم که زمام کار در دست ما نیست. تقدیر الهی گاهی «خر را بز نماید»؛ یعنی آنچه را که حقیقتش چیز دیگری است، برای رسیدن به مقصود ما، به گونه‌ای دیگر در چشم ما جلوه می‌دهد. اینجاست که باید تواضع علمی و عملی پیشه کنیم و از یقین‌های کاذب برحذر باشیم. این جهان پر از شکنندگی و عدم قطعیت است، و این بیت یادآورندهٔ آن است که گاهی اوقات، با نهایت زیرکی (گربزگی) هم، چشم احول ما حقیقت را وارونه می‌بیند، زیرا آن که مقلّب ابصار و قلوب است، خداست.

نکات کلیدی

  • ظاهر امور گاهی فریبنده است؛ آنچه دلپذیر می‌نماید ممکن است در باطن مهلک باشد.
  • این وارونه‌نمایی‌ها کار خداوند (تقلیب حق) است، نه محصول سوفسطایی‌گری ذهن بشر.
  • انسانی که به سرنوشت خود مسلط نیست، با این وارونگی‌ها با گرداننده حقیقی جهان آشنا می‌شود.
  • محدودیت پیش‌بینی و قطعیت در تدبیر فردی، بازتابی از عدم قطعیت در قوانین علمی و تاریخ است.
  • نباید به اسباب و برنامه‌ریزی خود صددرصد اعتماد کنیم؛ همیشه باید حزم و حذر پیشه کرد (نگرش 'ان‌شاءالله').
  • هدف این وارونگی‌ها بیدار کردن انسان و یادآوری تواضع علمی و عملی در برابر تقدیر الهی است.

Sources: d6-s81 · 59:09 d6-s81 · 75:00 d6-s81 · 76:38

❋

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.