Oku› Defter 6› Emirlerin o delili cebriye şüphesiyle reddetmesi ve Şah'ın onlara cevap vermesi› Beyit 416

M6:416 — که نخواهد شد غلط پاداش میر / خصم را می‌داند آن میر بصیر

که نخواهد شد غلط پاداش میرخصم را می‌داند آن میر بصیر
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:416

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پاداش خداوندِ دانا و بینا، هرگز نادرست نخواهد بود، چرا که او دشمن (خطاکار) را به خوبی می‌شناسد. معنا: این بیت تأکید می‌کند که خداوند عادل و آگاه است و هرگز کسی را به اشتباه پاداش یا کیفر نمی‌دهد؛ او دقیقاً می‌داند چه کسی مسئول چه عملی است.

شرح

این بیت، از دفتر ششم مثنوی، در اوجِ تأکید مولانا بر مسئلهٔ اختیار و مسئولیت انسان می‌آید؛ درست در بخش‌هایی که مولانا کفهٔ اختیار را در برابر جبر سنگین‌تر می‌کند. من هم معتقدم که این موضع، موضعِ حقیقی و عمیقِ مثنوی است. این «میر بصیر» که مولانا از آن سخن می‌گوید، بی‌شک خداوند است، که با دانایی مطلق خویش، هیچ خطایی در داوری و مجازات بندگان روا نمی‌دارد.

از دید مولانا، یکی از قاطع‌ترین دلایل بر وجود اختیار، همین «تردد» یا تردیدِ انسان در انتخاب میان دو یا چند کار است. کسی که دست و پایش بسته است و قدرتی برای انتخاب ندارد، دچار تردید نمی‌شود؛ اما آنکه «این کنم یا آن کنم» می‌گوید، به وضوح نشان می‌دهد که قدرت انتخاب دارد. این تردید نشانهٔ روشنی از قدرتی است که در وجود ماست. به همین دلیل، مسئولیت اعمال نیز بر عهدهٔ خودِ ماست، نه قضا و قدر یا بخت و اقبال. این دیدگاه، در تقابل کامل با آن ابلیسی است که جرم خود را بر گردن خداوند افکند و گفت «اغویتنی»، در حالی که حضرت آدم مسئولیت گناه خویش را پذیرفت و گفت «ظلمنا نفسنا».

عدالت الهی، از منظر این بیت، به هیچ رو قراردادی نیست. «پاداش میر» خطایی نمی‌کند، زیرا «خصم را می‌داند آن میر بصیر». او خطاکار را دقیقاً می‌شناسد. این شناخت، ریشه‌ای عمیق‌تر از یک مجازات قراردادی دارد. مولانا می‌گوید که اعمال ما، همچون فرزندان ما، دامن ما را می‌گیرند و خیر و شرشان به خود ما بازمی‌گردد. اگر عسل زیادی بخوری، خودت تب می‌کنی، نه دیگری. اگر رنجی به ما می‌رسد، باید آن را نتیجهٔ «بد کردنی» خود بدانیم، نه بخت و طالع بد. کسی که همه چیز را به شانس و بخت حواله می‌دهد، «چشم احول» پیدا می‌کند و کارهای خود را از یاد می‌برد. این «جزای ذاتی اعمال» است؛ یعنی پیوندی ناگسستنی میان عمل و نتیجهٔ آن. گویی که خودِ فعل، معلولِ خودش را به دنبال می‌آورد و رابطهٔ میان آن‌ها، قراردادی و اعتباری نیست، بلکه حقیقی و وجودی است. این نظریه بسیار عمیق و قابل تأمل است، هرچند پذیرش تام آن قدری دشوار است.

در نهایت، مولانا با این بیت و ابیات پیرامونش، پیوسته بر این تأکید می‌کند که انسان باید همواره «نفس خود را متهم» کند و از فریب نفس که به او می‌گوید «تو مجبور بودی» دوری گزیند. توبه و استغفار، خود بهترین دلیل بر این است که ما خود را مختار می‌دانیم. در پیشگاه «آفتاب حق»، هیچ ذره‌ای پنهان نمی‌ماند و همهٔ خواطر و افکار و اعمال ما آشکار خواهد شد. پس، مسئولیت خویش را بپذیریم و با عدالت حق آشتی کنیم.

نکات کلیدی

  • عدالت الهی مطلق است و خداوند هرگز کسی را به اشتباه پاداش یا کیفر نمی‌دهد.
  • اختیار انسان امری حقیقی است که 'تردد' و تردید در انتخاب، دلیل قاطع آن است.
  • مسئولیت اعمال به طور کامل بر عهدهٔ خود انسان است و سرنوشت یا بخت، بهانه‌ای برای گریز از آن نیست.
  • نتایج و پاداش اعمال به طور ذاتی به فاعل آن بازمی‌گردد؛ گویی فعل، معلول خود را به دنبال دارد.
  • انسان باید همواره نفس خود را متهم بداند و از فریبکاری آن که او را بی‌گناه می‌نمایاند، دوری کند.
  • توبه و استغفار، نشانه‌های بارز باور انسان به اختیار و مسئولیت‌پذیری خویش است.

Sources: d6-s10 · 00:28:38 d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:35:06

❋

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.