M1:419 — دیو را چون حور بیند او به خواب / پس ز شهوت ریزد او با دیو آب

此诗无疑是鲁米思想中一个核心概念——“醒中之睡”——最深刻也最骇人的意象之一。鲁米教导我们，当人的灵魂未向“真实”（Haqq）醒来时，即便在清醒状态下也可能身处囚笼。这种如监狱般的清醒，无非是沉沦于“幻想”（khayāl）世界。

“幻想”是鲁米整个思想体系（无论在《玛斯纳维》还是《沙姆斯集》中）的关键认知术语之一。人可能被幻想践踏，以致失去内心的纯净（ṣafā）与优雅（luṭf），找不到通往天空的道路。

鲁米在此指出了这种幻想式迷误的顶峰：“沉睡者，是对任何幻想/都心怀希望，并与之对话的人”。这意味着，无论谁将心寄托于飘忽的幻想并与之交谈，实际上都处于沉睡之中，哪怕他双眼圆睁。这是一种意识清醒状态下的深眠。

这句诗便是对这种梦境状态辛辣而震撼的例证。在幻想世界里，人将魔鬼看作诱人的仙女（ḥūr），并出于色欲，毫不犹豫地将自己的“后代之种”浪费在魔鬼身上。这种色欲，源于无法辨认真相，陷入了幻想的欺骗性表象之网。结果如何？当不洁之行完成，“后代之种”被播撒在贫瘠的盐碱地上时，幻想的面纱才被揭开，人“恢复了自我”。但为时已晚。

幻想退去后，结果是“他感到头脑昏沉，身体污秽”。这是致命错误带来的精神衰弱与肉体不洁。最终，鲁米慨叹：“唉，那既显现又消失的幻象！”这幻象，这形象，既显现又隐匿。它一时看似真实，在真相大白时又如海市蜃楼般消失，只留下懊悔。这个意象警告我们，只要灵魂未向“真实”醒来，我们就会在自己的幻想世界里认魔为仙，虚度此生。

Tidak diragukan lagi, bait ini menyajikan salah satu gambaran paling tajam dan mengerikan tentang fenomena 'tertidur dalam keadaan terjaga' (khoftegi dar bīdārī), sebuah konsep sentral dalam pemikiran Rumi. Di sini, Rumi mengajarkan bahwa ketika jiwa manusia tidak benar-benar terjaga kepada Kebenaran Ilahi, ia dapat tetap terbelenggu bahkan saat matanya terbuka. Keadaan terjaga yang seperti penjara ini tidak lain adalah tenggelam dalam alam khayāl (fantasi atau imajinasi).

Khayāl adalah salah satu kata kunci epistemologis dalam seluruh sistem pemikiran Rumi. Manusia bisa begitu diperbudak oleh 'injak-injak' imajinasi hingga ia kehilangan semua kesucian batin (shafā) dan kelembutan (luthf), serta tidak menemukan jalan menuju langit. Rumi menunjuk puncak kesesatan imajinatif ini: 'Yang tertidur adalah ia yang dari setiap khayalan / menaruh harapan dan bercakap dengannya.' Artinya, siapa pun yang menambatkan hatinya pada setiap angan-angan yang lewat dan berbincang dengannya, pada hakikatnya ia sedang tertidur, meskipun matanya terbuka. Inilah tidur yang lelap di tengah kesadaran.

Contoh yang pahit dan mengejutkan dari keadaan mimpi ini adalah bait tersebut. Dalam dunia fantasinya, seseorang melihat setan dalam wujud bidadari yang memikat, dan tanpa ragu, didorong oleh nafsu, ia menyia-nyiakan 'benih keturunannya' (tukhme nasl) dengan setan itu. Ini adalah nafsu yang bangkit karena kegagalan membedakan kebenaran, terperangkap oleh bentuk-bentuk imajinasi yang menipu. Hasilnya? 'Setelah benih keturunannya tumpah di tanah tandus / Ia sadar, dan khayalan pun lari darinya.' Begitu tindakan najis itu dilakukan dan benih tertumpah di tanah 'asin' yang tak subur, tabir fantasi tersingkap dan orang itu 'sadar'. Namun, apa gunanya? Semua sudah terlambat.

Ketika khayalan itu sirna, yang tersisa adalah 'ia melihat kelemahan di kepala dan tubuh yang cemar'—kelemahan spiritual dan kenajisan fisik sebagai akibat dari kesalahan fatal ini. Akhirnya, Rumi berkata dengan penuh sesal: 'Aduhai, dari citra yang tampak sekaligus lenyap itu!' Citra ini, khayalan ini, tampak nyata sesaat, lalu di saat berikutnya, ketika kebenaran terungkap, ia lenyap bagai fatamorgana, hanya menyisakan penyesalan. Gambaran ini memperingatkan kita bahwa selama jiwa kita belum benar-benar terjaga pada Hakikat, kita dapat melihat setan sebagai bidadari dalam dunia fantasi kita dan menyia-nyiakan hidup dalam kesia-siaan.

این بیت یکی از نافذترین و هراسناک‌ترین تصویرها را از پدیدهٔ «خفتگی در بیداری» به دست می‌دهد؛ مفهومی محوری در اندیشهٔ مولانا. او می‌آموزد که وقتی جان آدمی به حق و حقیقت بیدار نباشد، حتی در بیداری ظاهری نیز در بند عالم خیال اسیر است.

«خیال» یکی از کلیدواژه‌های معرفتی در منظومهٔ فکری مولاناست. انسان می‌تواند چنان اسیر لگدکوب خیال شود که نه صفای باطنی برایش بماند و نه راهی به سوی آسمان حقیقت بیابد. اوج این گمراهی در بیت پیشین توصیف شده است: «خفته آن باشد که او از هر خیال / دارد اومید و کند با او مقال». یعنی کسی که به هر خیال واهی دل می‌بندد و با آن گفتگو می‌کند، در واقع خواب است، هرچند چشمانش باز باشد. این بیداری، خود یک زندان است.

مصداق تکان‌دهندهٔ این خواب‌زدگی همین بیت است: فرد در عالم خیال خود، موجودی اهریمنی (دیو) را به شکل فرشته‌ای بهشتی (حور) می‌بیند و از شدت شهوتی که برانگیختهٔ این پندار باطل است، «تخم نسل» خود را با آن دیو تباه می‌کند. پیامد این عمل چیست؟ «چونک تخم نسل را در شوره ریخت / او به خویش آمد خیال از وی گریخت». پس از انجام عمل و ریختن نطفه در زمینی شور و بی‌حاصل، پردهٔ خیال کنار می‌رود و فرد به خود می‌آید. اما دیگر دیر شده است و جز ضعف روحی و پلیدی جسمانی چیزی برایش باقی نمی‌ماند. مولانا با حسرت می‌گوید: «آه از آن نقش پدید ناپدید». این خیال، لحظه‌ای واقعی می‌نماید و لحظه‌ای دیگر چون سراب ناپدید می‌شود و تنها پشیمانی به جا می‌گذارد. این تصویر هشدار می‌دهد که تا زمانی که جان ما به حق بیدار نشده، ممکن است دیو را حور ببینیم و عمر خود را به باطل تلف کنیم.