M2:114 — چون عمر بر آسمان مه را ندید / گفت کین مه از خیال تو دمید

Dalam kisah ini, seseorang dengan penuh semangat mengklaim telah melihat hilal, tanda dimulainya bulan puasa Ramadhan. Namun, ‘Umar bin Khattab, yang dikenal dengan ketajaman penglihatannya dan kejernihan batinnya, tidak melihat apa pun di langit.

Bait ini menangkap momen krusial ketika ‘Umar menolak kesaksian tersebut. Ia tidak menuduh orang itu berbohong, melainkan menunjukkan sumber kesalahannya: khayāl, atau daya imajinasi. Menurut ‘Umar, apa yang dilihat orang itu bukanlah bulan yang sesungguhnya di langit, melainkan proyeksi dari angan-angannya sendiri. Keinginannya yang begitu kuat untuk melihat hilal telah menciptakan citra palsu yang ia yakini sebagai kenyataan.

Rumi menggunakan kisah ini sebagai perumpamaan tentang bagaimana persepsi kita dapat dikaburkan oleh keinginan, ilusi, dan kondisi internal kita sendiri. ‘Umar mewakili pandangan yang jernih dan tidak terdistorsi, yang mampu membedakan antara realitas objektif dengan tipu daya subjektif yang lahir dari dalam diri.

این بیت در داستان مردی است که در زمان خلافت عمر، ادعا می‌کند هلال ماه رمضان را دیده است. عمر، که به تیزبینی و بصیرت مشهور بود، به آسمان نگاه می‌کند اما چیزی نمی‌بیند. پاسخ او به آن مرد، نکته‌ی اصلی داستان را آشکار می‌کند: آنچه فرد می‌بیند، لزوماً حقیقت خارجی نیست، بلکه می‌تواند بازتابی از دنیای درون، پیش‌فرض‌ها و خیال‌پردازی‌های او باشد.

مولانا از این داستان ساده استفاده می‌کند تا یک اصل مهم عرفانی و روانشناختی را بیان کند: حواس ما و درک ما از واقعیت، به راحتی توسط عوامل درونی فریب می‌خورد. در ادامه‌ی داستان، مشخص می‌شود که یک تار موی ابروی خمیده‌ی آن مرد، در چشم او تصویری شبیه هلال ماه ساخته است. این «موی کژ» نمادی از کوچکترین انحراف درونی (مانند یک میل، یک پیش‌داوری یا یک گمان) است که می‌تواند کل دید ما به جهان را منحرف کند و ما را به ادعاهای باطل بکشاند.

عمر در اینجا نماینده‌ی عقل سلیم، بصیرت معنوی و معیاری برای سنجش حقیقت است. او به جای پذیرش ادعای آن مرد، منشأ آن را در درون خود او جستجو می‌کند و به ما می‌آموزد که پیش از اعتماد به دیده‌های خود، باید از سلامت و راستی «چشم» درونمان مطمئن شویم.