M2:5 — چون ز دریا سوی ساحل بازگشت / چنگ شعر مثنوی با‌ساز گشت

This couplet marks the resumption of the Masnavi after a two-year hiatus between Book 1 and Book 2. Rumi explains that the cause of the delay was his beloved disciple and scribe, Husam al-Din Chalabi, who had withdrawn into a profound spiritual state, which Rumi describes metaphorically as a journey to the "heights of heaven" (M2:3) or a dive into the "sea" of divine realities.

The imagery here is precise. The "sea" (daryā) represents the formless, overwhelming ocean of mystical experience and divine unity. The "shore" (sāḥil) represents the world of form, language, and relationship, where poetry can be composed and shared. Husam al-Din's return from that sea to the shore of ordinary life was the necessary condition for the "harp of the Masnavi's poetry" to be tuned again. Rumi portrays himself as an instrument that only sounds when played by his muse, Husam al-Din. Without his friend's presence and prompting, the creative flow ceased; with his return, the music could begin anew.

این بیت، ادامۀ توضیح مولانا دربارۀ علت تأخیر در سرودن دفتر دوم مثنوی است. او از سرگیری کار را به بازگشت یار و انگیزه‌بخش خود، حسام‌الدین چلبی، پیوند می‌زند.

مولانا غیبت حسام‌الدین را به سفری در «دریای حقایق» تشبیه می‌کند؛ یک غرق شدن در عوالم معنوی که او را از جهان خاکی دور کرده بود. «بازگشت به ساحل» در اینجا به معنای بازگشت او به زندگی روزمره و به کنار مولاناست. این بازگشت، شرط لازم برای جاری شدن دوباره شعر مثنوی است.

تصویر «چنگ شعر مثنوی» بسیار گویاست. مثنوی مانند یک ساز موسیقی است که برای نواختن و کوک شدن، به حضور و الهام حسام‌الدین نیاز دارد. با بازگشت او، این ساز خاموش دوباره «باساز» می‌شود، یعنی کوک می‌شود و نغمه‌اش به گوش می‌رسد. به این ترتیب، مولانا تأکید می‌کند که مثنوی محصول یک جوشش درونی است که در حضور یک مخاطب و همراه خاص به فعلیت می‌رسد، نه یک فعالیت ادبی صرف.