M5:1412 — باز مرغان خبیر هوشمند / کرده‌اند از دانه خود را خشک‌بند

این بیت در ادامه‌ی تمثیل «پرنده، دانه و دام» آمده است که مولانا برای شرح داستان کنیزک و خاتون به کار می‌برد. در ابیات قبل، او «عوام» یا مردم غافل را به پرنده‌ای تشبیه می‌کند که فریب دانه را می‌خورد و در دام دنیا گرفتار می‌شود. این دانه، نماد لذت‌های ظاهری و شهوات کنترل‌نشده است؛ همان‌طور که خاتون، مجذوب ظاهر عمل کنیزک شد اما از «کدو» یا همان شرط احتیاط و معرفت باطنی غافل ماند و هلاک شد.

این بیت، نقطه‌ی مقابل آن تصویر است. «مرغان خبیر هوشمند» نماد عارفان و سالکان راه حق هستند. آنها با بصیرت و آگاهی خود تشخیص می‌دهند که این دانه‌ی جذاب و فریبنده، در حقیقت طعمه‌ای برای یک دام مرگبار است. در نتیجه، از آن «خشک‌بند» می‌کنند، یعنی عامدانه از آن پرهیز کرده و خود را کنار می‌کشند. این خویشتن‌داری، نه از سر ناتوانی، بلکه حاصل معرفت و هوشمندی است. آنها می‌دانند که لذت واقعی در رهایی است، نه در اسارتِ دانه‌ای که به قیمت از دست رفتن همه‌چیز تمام می‌شود.

بنابراین، مولانا دو راه را پیش روی انسان می‌گذارد: راه عوام که به ظاهر لذت می‌نگرند و در دام می‌افتند، و راه خردمندان که باطن امور را می‌بینند و با پرهیز و قناعت، خود را از مهلکه نجات می‌دهند.