Читати Daftar 6 Відповідь того каді суфію Бейт 1622

M6:1622 — بی‌چگونه بین تو برد و مات بحر / چون چگونه گنجد اندر ذات بحر

بی‌چگونه بین تو برد و مات بحرچون چگونه گنجد اندر ذات بحر
✦ Відобразити цей бейт мовою Українська

M6:1622

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — з його записаних лекцій по Маснаві

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای بیننده‌ی ناتوان از وصف، تو نبرد و پیروزی دریا را ببین (که چگونه مفاهیم چون و چگونه را شکست می‌دهد)؛ زیرا چگونه می‌تواند چون و چگونه در ذات بی‌کران دریا بگنجد؟ معنا: این بیت بیان می‌دارد که ذات خداوند، مانند دریایی بی‌انتها و بی‌کران، فراتر از هرگونه وصف و کیفیت مادی (چون و چگونه) است و این مفاهیم محدود بشری را در خود هضم می‌کند.

شرح

در این بیت شریف، مولانا، با عمق وجودی خود، ما را به تأمل در ذات بی‌کران و بی‌نشان الهی فرا می‌خواند. همان‌طور که بارها گفته‌ام، مولانا در سرتاسر مثنوی، ذات مطلق را به دریایی تشبیه می‌کند که فراخنای آن، از تنگنای الفاظ و مفاهیم ما فراتر است. اینجا نیز همین مضمون را با قوت تکرار می‌کند: «بی‌چگونه بین تو برد و مات بحر / چون چگونه گنجد اندر ذات بحر؟»

نکته‌ای که اینجا مولانا طرح می‌کند، در واقع بحث «کیف و کم» است، یعنی «چگونه» و «چون» (در اینجا به معنای «چه کیفیتی») که ابزارهای ما برای شناخت موجودات مادی و متناهی هستند. ما هر آنچه را می‌بینیم و می‌شناسیم، با «چگونه بودنش» و «چون بودنش» وصف می‌کنیم؛ قد و بالای شیء، رنگ و بویش، مکان و زمانش. اما مولانا با قاطعیت می‌گوید که این مفاهیم، در برابر ذات بحر مطلق، به تمام معنی «برد و مات» می‌شوند؛ یعنی دریای بی‌کران هستی، این محدودیت‌های ذهنی ما را در نبردی یک‌طرفه در هم می‌شکند و از صحنه حذف می‌کند. چگونه ممکن است این مفاهیم جزئی، در آن کلیت بی‌نهایت جای گیرند؟ محال است.

من همیشه در شرح این بیت، به بیت بعدی آن رجوع می‌دهم که مولانا خود در مقام تبیین این معنا برمی‌آید: «کمترین لعبت او جان توست / این چگونه و چون جان کی شد درست؟» این بسیار مهم است. مولانا برای اینکه ناتوانی ما را در ادراک ذات مطلق نشان دهد، ابتدا از «جان» خود ما مثال می‌آورد؛ جانی که به قول خودش «کمترین لعبت» یعنی کوچک‌ترین ساخته و محصول آن دریای وجود است. سپس می‌پرسد: آیا کسی توانسته است به درستی بگوید جان چگونه است یا دارای چه چونیتی است؟ کیست که بتواند روح را زیر تیغ جراحی ببرد و بگوید «اینجاست» یا رنگش چنین است؟ فیزیولوژیست نامداری مثل کلود برنارد، یا امروز عصب‌شناسان مادی‌گرا، وقتی به دنبال روح در مغز یا زیر چاقوی جراحی می‌گردند و آن را نمی‌یابند، منکر آن می‌شوند. غافل از اینکه جان، اصولاً مشمول احکام زمان و مکان و کیفیت‌های فیزیکی نیست. جان، نه جا دارد، نه مزه دارد، نه رنگ دارد. مگر می‌توان از عقل پرسید «کجایی؟» این همان ناتوانی زبان در وصف حقایق ماورای طبیعت است.

اگر «جان» که ساخته‌ی کوچک و محصول «دریای وجود» است، خود از کیفیت و مکان بی‌نیاز است و نمی‌توان آن را با «چون و چگونه» وصف کرد، پس ذات آن دریا چگونه می‌تواند در این قالب‌های محدود ما جای گیرد؟ بی‌گمان، این مقولات در برابر آن ذات، خوار و ناتوانند. آن دریا، خود «بی‌ضد و بی‌ند» است؛ یعنی نه ضدی دارد که آن را به نیستی بکشاند و نه مانندی که با آن مقایسه شود. این ضدها و ندها، متعلق به عالم کثرت و جهان فیزیکی هستند که به مثابه‌ی کفی بر روی دریای بی‌چون و چند قرار گرفته‌اند. پس این بحر وجود، بسیط و بی‌کران است و هر گونه وصف و تقییدی را در خود مستحیل می‌کند.

البته، همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام، باید بپذیریم که سرودن مثنوی در اواخر عمر مولانا، به خصوص دفتر ششم، گاه با دشواری‌های زبانی همراه است و معانی دشوار، زبان او را به اضطراب می‌افکند. اما حتی در این ابیات که شاید کمی «تکلف» در آن دیده شود، عمق اندیشه و اشارات وجودی مولانا بی‌اندازه پرمایه است.

نکات کلیدی

  • ذات حق تعالی، همچون دریایی بی‌کران، فراتر از مفاهیم محدود «چون» و «چگونه» است و هیچ وصف مادی در آن نمی‌گنجد.
  • مفاهیم «چون» و «چگونه» (مکان، زمان، کیفیت) صرفاً ابزارهای درک ما برای موجودات متناهی هستند و در برابر مطلق، در نبرد بازنده‌اند.
  • حتی روح انسان، که «کمترین لعبت» الهی است، از قید مکان و کیفیت آزاد است و نمی‌توان آن را با ابزارهای مادی درک کرد.
  • مولانا با این بیان، به چالش کشیدن نگاه‌های مادی‌گرایانه به هستی و روح را آغاز می‌کند.
  • هستی مطلق، «بی‌ضد و بی‌ند» است؛ یعنی یگانه و بی‌همتا، بدون هیچ مخالف یا همتایی در ذات و عمل.

Sources: d6-s36 · 16:48 d6-s36 · 19:03 d6-s36 · 21:19

به زبانِ تو — Вашою мовою · AI

Обговорення — Запитайте про цей бейт — відповіді з «Маснаві», кожен вірш цитується

Ваша розмова залишається на цьому пристрої, доки ви нею не поділитеся.

Про що питали читачі

Ще ніхто не ділився запитаннями — ваше може бути першим.