M2:1759 — ما زبان را نَنْگریم و قال را / ما روان را بنگریم و حال را

یہ شعر اس مشہور حکایت کا حصہ ہے جہاں حضرت موسیٰ علیہ السلام ایک چرواہے کو اللہ سے بے تکلفانہ اور بظاہر غیر مہذب انداز میں دعا مانگنے پر ڈانٹتے ہیں۔ اس کے جواب میں، اللہ تعالیٰ حضرت موسیٰ پر عتاب فرماتے ہیں اور سمجھاتے ہیں کہ عبادت کی اصل روح ظاہری الفاظ اور رسم و رواج میں نہیں، بلکہ باطن کی سچی تڑپ اور حال میں پوشیدہ ہے۔

مولانا رومی یہاں واضح کر رہے ہیں کہ خدا کا پیمانہ انسانوں کے پیمانے سے مختلف ہے۔ انسان الفاظ (قال) اور زبان کی باریکیوں پر توجہ دیتے ہیں، لیکن خدا ان ظواہر سے بلند ہے۔ وہ براہِ راست روح (روان) اور اس کی اندرونی کیفیت (حال) کو دیکھتا ہے۔ چرواہے کے الفاظ بھلے ہی نامناسب تھے، لیکن اس کا دل محبت اور خلوص سے بھرا ہوا تھا، اور خدا کے نزدیک یہی چیز اہمیت رکھتی ہے۔

یہ شعر شریعت (ظاہری آداب) اور طریقت (باطنی حقیقت) کے درمیان ایک اہم نکتے کی نشاندہی کرتا ہے۔ مولانا کا پیغام یہ ہے کہ اصل دینداری محض رسمی عبادت نہیں، بلکہ دل کی وہ سوزش اور تڑپ ہے جو انسان کو خدا سے جوڑتی ہے۔ ظاہری شکلیں اور الفاظ ثانوی حیثیت رکھتے ہیں؛ اصل چیز نیت اور باطنی اخلاص ہے۔

این بیت، نقطه‌ی اوج پیام خداوند به موسی در داستان شبان است. موسی چوپان را به خاطر کلمات ساده و به ظاهر کفرآمیزش سرزنش کرده بود، اما خداوند به او می‌آموزد که معیار پذیرش عبادت، صورت و قالب بیرونی آن نیست.

خداوند به موسی یادآوری می‌کند که «ما» (یعنی حضرت حق) به «زبان و قال» (گفتار و کلمات) اهمیت نمی‌دهیم. این‌ها امور ظاهری و عرضی هستند. در مقابل، آنچه برای ما مهم است «روان و حال» است؛ یعنی جوهر وجودی انسان، نیت پاک او و آن حالت شور و عشقی که در قلبش دارد. دعای چوپان، اگرچه از نظر فصاحت و آداب شرعی نادرست بود، اما از دلی سرشار از عشق و صمیمیت برمی‌خاست. همین «حال» است که نزد خداوند ارزش دارد.

مولانا در اینجا یک اصل بنیادین عرفانی را بیان می‌کند: برتری باطن بر ظاهر، و اهمیت «معنا» بر «صورت». این اصل نه تنها در عبادت، بلکه در تمام شئون زندگی معنوی حاکم است. خداوند به قلب انسان‌ها می‌نگرد که جایگاه اخلاص و صدق است، نه به زبانی که ممکن است فصیح باشد اما از حقیقت تهی باشد. بنابراین، خطای عاشقانهٔ چوپان از صدها عبادت عالمانه‌ی بی‌روح، نزد خداوند پذیرفته‌تر است.