پڑھیے دفتر ۶ حضرت مصطفیٰ علیہ السلام کا حضرت صدیق رضی اللہ عنہ کو وصیت کرنا کہ جب تم بلال کو خریدو گے تو یقیناً وہ ضد میں قیمت بڑھا دیں گے اور اس کی قیمت بڑھائیں گے، مجھے اس فضیلت میں اپنا شریک کرو، میرے وکیل بنو اور آدھی قیمت مجھ سے لے لو بیت ۱۰۲۴

M6:1024 — مستمع او قایل او بی‌احتجاب / زانک الاذنان من الراس ای مثاب

مستمع او قایل او بی‌احتجابزانک الاذنان من الراس ای مثاب
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:1024

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گوینده و شنوندهٔ نهایی، اوست و هیچ حجابی در میان نیست؛ زیرا که دو گوش از سر است، ای ثواب‌جو.

معنا: این بیت بیانگر توحید کامل است: در حقیقت غایی، خداوند خود هم گوینده است و هم شنونده، و هیچ پرده‌ای میان او و تجلیاتش وجود ندارد، درست همان‌گونه که گوش‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از سر هستند.

شرح

این بیت، بی‌هیچ پرده‌پوشی، پرده از رخسار توحید مطلق برمی‌گیرد و گویای وحدت محض وجود است. مولانا می‌فرماید: «مستمع او، قائل او، بی‌حجاب». یعنی در مرتبهٔ نهایی هستی، جدایی میان گوینده و شنونده، و در واقع میان فاعل و قابل، از میان برداشته می‌شود. تنها یک وجود است که هم کلام از اوست و هم خطاب را می‌شنود. اوست که سخن می‌گوید و اوست که سخن خود را می‌شنود؛ و این همه، بی‌هیچ حجابی، بی‌هیچ واسطه‌ای. این همان مقام بی‌صورتی و بی‌پرده‌گی است که در آن، دوگانگی‌ها فرو می‌ریزد.

مولانا برای توضیح این معنای عمیق، به نکته‌ای فقهی اشاره می‌کند که در زمان او محل بحث بوده است: مسئلهٔ مسح گوش در هنگام وضو. می‌گوید: «زان که الاذنان من الراس ای مثاب». در فقه اهل سنت، بحث بر این است که آیا هنگام مسح سر، گوش‌ها نیز جزو سر محسوب می‌شوند و باید مسح گردند یا خیر. بسیاری از فقها قائل بودند که گوش‌ها جزو سر هستند. مولانا با تمسک به این نکته، می‌خواهد بگوید: همان‌طور که وقتی از «سر» نام می‌بری، «گوش» نیز در آن داخل است و از آن جدا نیست، وقتی از «خدا» سخن می‌گویی، همه‌چیز در اوست و هیچ‌چیز از او بیرون نیست. گوینده و شنونده، هر دو، از ذات یگانهٔ او برخاسته‌اند و به او باز می‌گردند.

این در واقع، بیانی از «توحید افعالی» در کامل‌ترین صورت آن است؛ جایی که نه تنها فاعلی جز حق نیست، بلکه حتی ادراک و استماع نیز از اوست. این مقام، فراتر از زبان عادی و دوگانهٔ بشر است. همان‌طور که پیش‌تر گفته‌ام، انبیا و اولیا نیز گاهی مجبور می‌شوند برای فهم عامیان، سرمهٔ توحید را از چشمان خود بزداید و با زبان دوگانه سخن بگویند. اما در مقام شهود بی‌حجاب، که این بیت به آن اشاره دارد، زبان خاموش می‌شود؛ زیرا دوگانگی گوینده و شنونده‌ای که بتوانند از یکدیگر جدا باشند، از میان رفته است. این بیت نشان می‌دهد که در عمق هستی، تمام تجلیات، از جمله کلام و استماع، به وحدت حضرت حق بازمی‌گردند و هیچ فاصله‌ای میان ظاهر و باطن وجود ندارد.

نکات کلیدی

  • در حقیقت غایی، خداوند هم گوینده است و هم شنونده، بی‌هیچ حجاب و واسطه‌ای.
  • این بیت بیانگر توحید افعالی مطلق است؛ یعنی در نهایت، هیچ فاعل یا قابلی جز حق وجود ندارد.
  • مولانا برای تبیین این وحدت، به مثال فقهی مسح گوش در وضو اشاره می‌کند: همان‌طور که گوش جزء سر است، همه چیز جزء خداست.
  • این مقام، فراتر از دوگانگی‌ها و زبان عادی بشری است؛ جایی که زبان در برابر وحدت خاموش می‌شود.

Sources: d6-s22 · 01:27:23 d6-s22 · 01:28:12

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.