پڑھیے دفتر ۶ حضرت مصطفیٰ علیہ السلام کا حضرت صدیق رضی اللہ عنہ سے معاتبہ کرنا کہ میں نے تمہیں میری شرکت میں خریدنے کی وصیت کی تھی، تم نے اکیلے کیوں خریدا؟ اور ان کا عذر پیش کرنا بیت ۱۱۰۸

M6:1108 — زان بلاها بر عزیزان بیش بود / کان تجمش یار با خوبان فزود

زان بلاها بر عزیزان بیش بودکان تجمش یار با خوبان فزود
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:1108

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن بلاها بر خوبان و عزیزان افزون است؛ زیرا آن معاشقه‌کردنِ یار با خوبان، آن بلاها را بیشتر کرده است. معنا: این بیت اشاره دارد به اینکه رنج و بلا برای سالکان و نیکان بیشتر است، چرا که نشانه‌ای از توجه و معاشقهٔ معشوق ازلی با آنهاست. این سختی‌ها نه برای تنبیه، بلکه برای بیداری و ارتقاء روح است.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای عمیق و خلاف انتظار در باب رنج و بلا اشاره می‌کند. ما غالباً گمان می‌بریم که بلایا نشانه‌ای از غضب یا بی‌اعتنایی حق تعالی‌اند؛ اما مولانا این نگرش را به کلی دگرگون می‌سازد. او می‌گوید رنج‌ها و سختی‌هایی که بر عزیزان و خوبان وارد می‌شود، نه تنها نشانِ قهر نیست، بلکه عین لطف و از سرِ محبتِ افزون است.

به گفتهٔ مولانا، آن «تجشمِ یار با خوبان» که در بیت آمده، به معنای «معاشقه» و «سر به سر گذاشتن» و «شوخی‌کردن» معشوق ازلی با عاشقان خویش است. این یک بازی عاشقانه است، نوعی لاغ کردن که محبوب با محبوبانش می‌کند. همانطور که در داستان شبان و موسی، خداوند سخنان ناموزون شبان را عین مدح دانست، اینجا نیز بلایا را نشانهٔ توجه و انس می‌شمارد. این نشان می‌دهد که خداوند از آنان غافل نیست، بلکه همواره در حال کنش و واکنش با آنهاست.

این بلاها، در حقیقت، پیام‌هایی از عالم بالا هستند که برای بیداری و هوشیاری بیشتر سالک فرستاده می‌شوند. همچون بشیری که در گوش افراد غمگین نجوا می‌کند تا از خواب غفلت برخیزند. کسانی که از نظر روحی بیدارند، در هر رنج و بلیه‌ای یک پیام الهی می‌بینند؛ پیامی که هدفش ارتقاء و بیدارتر ساختن آنهاست. در مقابل، آنان که به تعبیر مولانا «کر» یا «کور» شده‌اند، حتی لطیف‌ترین نوازش‌های الهی را نیز به مثابه آسیب و ضربه تلقی می‌کنند و توانایی درک این پیام‌های بیداری‌بخش را ندارند.

از دید مولانا، «اقبال جدید» و تجدد دائمی جهان، همواره حامل بشارت‌ها و فرصت‌های نو برای عاشقان است. بلاهای عزیزان نیز در همین سیاق قرار می‌گیرند؛ آنها نه به معنای قصور، بلکه به دلیل عمق رابطه و اشتیاق بیشتر محبوب برای رشد معشوق به وقوع می‌پیوندند. این دردها نه برای تنبیه که برای تحرک و تعالی روح است، تا غریب از کوی کوران برجهد و به اصل خویش بازگردد. بدین ترتیب، این بیت، بلا را از یک تجربهٔ صرفاً منفی خارج کرده و آن را به یک ابزار پرقدرت در دست معشوق برای پرورش و تعالی عاشق تبدیل می‌کند؛ بلایی که عین رحمت و مهر است و خود، نشانه‌ای از حضور و توجه بی‌واسطهٔ الهی.

نکات کلیدی

  • رنج و بلا برای سالکان راستین، نشانهٔ محبت و توجه خاص معشوق ازلی است و نه غضب.
  • مفهوم «تجشم یار» به معاشقه‌کردن و «سر به سر گذاشتن» پرمهر معشوق با عاشقان اشاره دارد.
  • این بلاها، پیام‌های الهی برای بیداری عمیق‌تر و ارتقاء معنوی روح هستند.
  • مولانا بلا را از یک تجربهٔ صرفاً منفی خارج کرده و آن را جزئی از راه عاشقی و تعالی می‌داند.
  • تفاوت میان بیداران روحی و کران و کوران با نحوهٔ درک پیام این بلاها مشخص می‌شود.

Sources: d6-s23 · 00:17:15 d6-s23 · 00:13:33

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.