پڑھیے دفتر ۶ کتاب الموطد الکریم کی تکمیل بیت ۲۳

M6:23 — خم که از دریا درو راهی شود / پیش او جیحونها زانو زند

خم که از دریا درو راهی شودپیش او جیحونها زانو زند
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:23

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کوزه‌ای که راه به دریا پیدا کند و دریا در آن جاری شود، آنگاه رودخانه‌های بزرگ عالم در برابرش سر تعظیم فرود می‌آورند. معنا: این بیت ارزش و مقام والای انسانی را که به دریای حقیقت متصل شده است، بیان می‌کند؛ چنان فردی به حدی از عظمت می‌رسد که همهٔ نیروهای ظاهری در برابرش فروتن می‌شوند.

شرح

من در اینجا به اهمیت «واحدٌ کَالألف» اشاره کرده‌ام، یعنی یک نفر گاهی به اندازه هزاران یا حتی صد نسل ارزش دارد. این بیت تمثیلی است برای همین معنا. ولی الهی، یا همان انسان کامل، به سان یک خمی است که راه به دریا پیدا کرده. در ظاهر، این فرد یک کوزه است، یک ظرف است، اما در باطن، دریایی عظیم در او نشسته و جریان دارد. وقتی ظرفی به دریا وصل شد، دیگر خودِ دریاست؛ هرچند ما صورتِ خم را ببینیم، اما حقیقتِ دریا را در او می‌یابیم.

مولانا در این تمثیل، جایگاه و مقام انسان‌هایی چون حضرت نوح را وصف می‌کند که با وجودِ یکتایی خود، وزنی به اندازه هزاران نفر، و به تعبیر من، صدها نسل دارند. چرا؟ زیرا اینان خود را به مبدئی بی‌کران، یعنی به دریای وجود الهی، متصل ساخته‌اند. چنین خمی، چنین دلی، دیگر ظرفِ کوچک و محدودِ خود نیست؛ او مجرای فیض و جود الهی شده است.

نتیجهٔ چنین اتصالی چیست؟ «پیش او جیحون‌ها زانو زند.» جیحون، نام رود بزرگی است، اما اینجا نمادِ هر رودِ عظیم و قدرتِ جاری در جهان است. یعنی هرچند که جیحون‌ها در ظاهر بزرگ و پرخروش باشند، در برابر این خم که دریا در آن جاری است، سر تعظیم فرود می‌آورند و کوچکی خود را حس می‌کنند. این عظمت، از خودِ خم نیست، بلکه از دریایی است که در آن راه یافته. این همان معنای «فنا فی الله» است که عارف، با از میان برداشتن خودیِ محدود، به وجود بیکران حق متصل می‌شود و از آن می‌یابد.

اینجا مولانا به ما می‌آموزد که معیار ارزش و عظمت، صرفاً کثرت عددی یا قدرت ظاهری نیست، بلکه عمق اتصال به منبع بی‌کران هستی است. فردی که دریای لطف الهی در او راه یافته، هرچند به ظاهر یکی باشد، اما در حقیقت، حضورش همچون هزاران نفر، بلکه صد قرن است. همان‌طور که می‌فرماید: «خاصه این دریا که دریاها همه / چون شنیدند این مثال و دمدمه / شد دهانشان تلخ از این شرم و خجل / که قرین شد نام اعظم با اقل.» این نام اعظم (حق) و اقل (انسان)، وقتی قرین می‌شوند، عظمت بی‌نظیری می‌آفرینند.

نکات کلیدی

  • ارزش حقیقی انسان در اتصال به منبع بی‌کران الهی است، نه در کثرت عددی یا قدرت ظاهری.
  • یک ولی الهی، اگرچه به ظاهر یک فرد است، اما عظمت و اثری به اندازه هزاران نفر یا صدها نسل دارد.
  • کوزه‌ای که به دریا وصل شود، خودِ دریاست؛ ولی نیز با اتصال به حق، خود مجرای حقیقت می‌شود.
  • قدرت‌ها و جریان‌های بزرگ دنیا (جیحون‌ها) در برابر انسانی که با خدا مرتبط است، سر تسلیم فرود می‌آورند.
  • این بیت تأکیدی است بر مقام فنا فی الله و تبدیل انسان از ظرف محدود به مجرای فیض لایتناهی.

Sources: d6-s01 · 00:55:19 d6-s01 · 00:50:51

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.