پڑھیے› دفتر ۶› تین مسافروں، ایک مسلمان، ایک عیسائی اور ایک یہودی کا قصہ، اور انہیں منزل پر کھانا ملا تو عیسائی اور یہودی سیر تھے، انہوں نے کہا اسے کل کھائیں گے، مسلمان روزہ دار تھا بھوکا رہا کیونکہ وہ مغلوب تھا› بیت ۲۳۸۷

M6:2387 — آن طرف که بود اشک و آه او / چونک فرصت یافت باشد راه او

آن طرف که بود اشک و آه اوچونک فرصت یافت باشد راه او
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:2387

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن سویی که اشک‌ها و آه کشیدن او بود، چون فرصتی یافت، همان مسیر راه او خواهد شد. معنا: این بیت بیان می‌کند که جهت‌گیری درونی، اشتیاق‌ها و رنج‌های قلبی هر کس، در نهایت مسیر و مقصد او را تعیین می‌کند و هنگامی که فرصت ظهور یابد، همان‌ها راه او می‌شوند.

شرح

این بیت در ادامهٔ روایت جذاب مولانا از داستان سه مسافر – جهود، ترسا و مسلمان – می‌آید که قوت سفرشان (حلوا) را به کسی می‌دهند که بهترین خواب را دیده باشد. اینجا، مولانا با ظرافت خاص خود، نکته‌ای عمیق و روان‌شناسانه را مطرح می‌کند: هر کس به چیزی شوق و اراده داشته باشد، همین شوق و اراده، راه او را روشن و مهیا می‌کند.

من قبلاً هم به این نکته اشاره کرده‌ام که وقتی مولانا می‌گوید: «ای برادر تو همه اندیشه‌ای / ما بقی خود استخوان و ریشه‌ای»، این «اندیشه» در اینجا به معنای صرفاً تفکر و استدلال نیست؛ بلکه به معنای «انگیزه» و «آرمان» است. این یک نکتهٔ بسیار مهم در روان‌شناسی جدید است که از زمان کسانی چون ویلیام جیمز برجسته شد. آنچه هویت واقعی انسان را می‌سازد، احساسات، انگیزه‌ها و آرمان‌های اوست، نه فقط افکارش. همین حس عمیق، همین اشک‌ها و آه کشیدن‌ها که از سر شوق و اشتیاق است، نهایتاً جهت زندگی و سیرت باطنی ما را تعیین می‌کند. این نهاد ماست که مقصد نهایی ما را رقم می‌زند.

تفاوت «مرید» و «طالب علم» نیز در همین راستا معنا پیدا می‌کند. «طالب علم»، یعنی دانشجویی که در پی کسب دانش و فهمیدن است، اما «مرید» کسی است که اراده‌اش را تیز می‌کند، انگیزه و عزمش را برای سلوک در راهی خاص تقویت می‌کند. مرید صرفاً به دنبال انباشت اطلاعات نیست؛ بلکه می‌خواهد قلب و اراده‌اش را برای رسیدن به مقصد تربیت کند. اشک و آه، این شور باطنی، نشان از همین اراده و مرید بودن دارد.

مولانا با مثال‌های از طبیعیات قدیم، این نکته را روشن‌تر می‌کند. همانطور که بدن ما پس از مرگ، هر جزو آن به معدن خود بازمی‌گردد – بخش خاکی به خاک، بخش هوایی به هوا و غیره – روح نیز به سوی آنچه بدان «اشک و آه» داشته و به آن «شوق» داشته، پرواز می‌کند. مقصد ما، همان چیزی است که به آن شوق داریم. راه ما، همان سمت و سویی است که شور و گداز درونی ما را به خود می‌خواند. پس، آن طرف که اشک و آه او بود، یعنی آن سوئی که آمال و آرزوها و رنج‌ها و اشتیاق‌های عمیق او قرار داشت، به محض اینکه فرصتی پیش بیاید، همانجا راه او خواهد شد و به سوی آن پر خواهد گشود.

نکات کلیدی

  • اشک و آه و شور باطنی هر فرد، سرانجام مسیر زندگی و مقصد نهایی او را معین می‌کند.
  • «اندیشه» در کلام مولانا به معنای انگیزه، آرمان و احساس است، نه صرفاً فکر و استدلال.
  • مرید با نیروی اراده و شوق باطنی راه می‌رود، در مقابل طالب علم که با نیروی ذهن به دنبال دانش است.
  • آنچه به آن عمیقاً دل می‌بندیم و برایش اشک می‌ریزیم، همان راهی است که فرصت ظهور آن را به ما خواهد داد.
  • سرنوشت و سعادت هر کس با توجه به شوق نهانی و جهت‌گیری قلبی او تعیین می‌شود.

Sources: d6-s56 · 15:58 d6-s56 · 17:33 d6-s56 · 24:00

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.