پڑھیے› دفتر ۶› چوہے کی مینڈک سے دوستی کا قصہ اور دونوں کے پاؤں کو ایک لمبی رسی سے باندھنا اور کوے کا چوہے کو اٹھا لے جانا اور مینڈک کا لٹک جانا اور اس کا نالہ کرنا اور غیر جنس سے دوستی کرنے اور اپنی جنس سے نہ ملنے پر پچھتانا› بیت ۲۶۵۴

M6:2654 — زان میی کان می چو نوشیده شود / آب نطق از گنگ جوشیده شود

زان میی کان می چو نوشیده شودآب نطق از گنگ جوشیده شود
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:2654

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از آن باده‌ای که چون نوشیده شود، آب سخن از گلوی لال به جوشش می‌آید.

معنا: این بیت از میی الهی سخن می‌گوید که توانایی بخشیدنِ نطق و سخنوری را به ناطق‌ترین کسان دارد، اشاره‌ای به جوشش بی‌واسطهٔ الهام و گویایی از باطن.

شرح

این بیت از آن لطایف مثنوی است که سرچشمهٔ نطق و بیان را نه در مکتب و مدرسه، بلکه در ینبوع کشوف الهی می‌داند. مولانا اینجا از «می» خاصی سخن می‌گوید؛ می‌ای که اگر به کام گنگ و لال بریزد، نه تنها او را به سخن می‌آورد، بلکه «آب نطق از گنگ جوشیده شود»؛ یعنی کلامی بی‌تکلف، بی‌واسطه و از سرچشمهٔ حقیقت جاری می‌گردد. این همان است که من پیش‌تر در باب زبان مولانا گفته‌ام: زبان او، نه صنعت‌گری حافظ است و نه واعظانهٔ سعدی، بلکه جوششی طبیعی و الهی است.

من این «می» را تجلی همان الهامی می‌دانم که مولانا خود دریافت می‌کرده است. همان «وحی دل» که مولانا و بسیاری از عرفا از آن سخن گفته‌اند، و من نیز بر این باورم که زبان مولانا تجلی‌گاه همین وحی دل است. این نه علم شروح و کتاب‌های دیگران، بلکه فورانی از «ینبوع کشوف و شرح روح» است؛ چشمه‌ای که مستقیم از جان و حقیقت می‌جوشد و نه از تلمذ و درس‌گرفتن.

این نطق از گنگ جوشیدن، حالتی فراتر از معجزات ظاهری است. ما می‌دانیم که در قرآن، سخن گفتن مسیح در گهواره به‌عنوان اعجازی بی‌نظیر یاد شده است. این بیت مولانا نیز به همین قدرتِ الهام اشاره دارد که می‌تواند نوزاده‌ای را «حبر فصیح» کند و حکمتِ بالغ را از زبان طفلی شیرخوار جاری سازد. این قدرت، نه از طریق عقل و اندیشهٔ بشری، بلکه از نوشیدن «می» معرفت بی‌واسطه به دست می‌آید؛ همان «می» که هر نقصی را به کمال مبدل می‌کند و هر ناتوانی را به توانایی می‌رساند.

اینجا، «گنگ» نماد کسی است که به طریق عادی، به دانش و بینش دسترسی ندارد، اما با نوشیدن این «می» معنوی، زبانش باز می‌شود و از حقایق غیبی پرده برمی‌دارد. این همان کارکردی است که مولانا برای مثنوی قائل بود؛ کتابی که جلا دهندهٔ احزان و کاشف حقایق است، نه تنها اطلاعاتی جدید، بلکه «وصول» و «یقین» را برای تشنه‌کامان به ارمغان می‌آورد. مثنوی نیز خود همین «می» است که جان‌های تشنه را به سخن می‌آورد و غرق در نطق معرفت می‌کند.

نکات کلیدی

  • الهام ربانی، نه علم اکتسابی، منبع نطق حقیقی است.
  • جوشش نطق از گنگ، نماد گویایی معنوی و بی‌واسطه.
  • «می» استعاره‌ای از معرفت بی‌واسطه و کشف الهی است.
  • حکمت بالغ می‌تواند از دهانی نامنتظر و ظاهراً ناتوان جاری شود.
  • مولانا خود تجلی این «می» و «وحی دل» را در کلامش می‌بیند.

Sources: d6-s61 · 57:15:00 d6-s61 · 57:38:00 d6-s61 · 58:17:00 d6-s61 · 58:37:00 s01 - Framing the whole project s02 - The Arabic preamble & the "Quran in Persian" claim s04 - The DEEPEST M1:1 شرح (this is the central session)

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.