پڑھیے› دفتر ۶› اس غریب کا محتسب کی وفات سے باخبر ہونا اور مخلوق پر اعتماد اور مخلوق کی عطا پر بھروسہ کرنے سے استغفار کرنا اور اللہ کی نعمتوں کو یاد کرنا اور اپنے جرم سے اللہ کی طرف رجوع کرنا ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ› بیت ۳۱۶۳

M6:3163 — خالدین شد نعمت و منعم علیه / محیی الموتاست فاجتازوا الیه

خالدین شد نعمت و منعم علیهمحیی الموتاست فاجتازوا الیه
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3163

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نعمت‌ها و کسانی که از آن‌ها بهره‌مند می‌شوند، جاودانه شدند؛ اوست زنده‌کنندهٔ مردگان، پس به سوی او روانه شوید. معنا: این بیت بیان می‌دارد که هر نعمت و هر جانی که آن را پذیراست، تنها به واسطهٔ ارتباط با خداوندِ زنده‌کنندهٔ مردگان، پاینده و جاودان می‌شود؛ لذا باید با تمام وجود به سوی این سرچشمهٔ حیات حقیقی و ابدی حرکت کرد.

شرح

این بیت پایانی، خلاصه‌ای ژرف از یک بحث طولانی مولوی در مثنوی است که در آن، او از داستان شیر و خرگوش برای تبیین جهان‌بینی خود بهره می‌گیرد. من در این‌باره بارها سخن گفته‌ام و آن را شاه‌بیت بسیاری از آموزه‌های روان‌شناختی و هستی‌شناختی مولوی می‌دانم.

مولوی از خلال این داستان به ما می‌آموزد که بسیاری از نزاع‌ها و عداوت‌هایی که ما در عالم می‌بینیم، ناشی از فرافکنی عیوب خودمان است. شیر در چاه، عکس خود را دید و با آن درگیر شد؛ ما نیز به همین منوال، عیوب درونی خود را به دیگران نسبت می‌دهیم و با سایهٔ خود می‌جنگیم. این «کژنگری» سبب می‌شود که جهان را کج ببینیم، در حالی که خلقتْ کژ نیست، بلکه دید ماست که دچار اعوجاج است. حافظ می‌گوید «عالمی از نو بباید ساخت»، اما مولانا می‌گوید جهان‌بینی توست که باید ترمیم شود، نه عالم.

از دیدگاه مولوی، هر آنچه در این عالم می‌بینیم، سایه‌ای است از حقیقتِ فراتر. چه مهربانی باشد و چه قهر، هر دو از اوصاف جمال و جلال الهی نشأت می‌گیرند. وقتی بدی یا گناهی در دیگری مشاهده می‌کنیم، مولوی توصیه می‌کند که این «از جنس جرم توست» و باید آن را «ز طبع خویش شست». دیگران آینهٔ ما هستند؛ اگر قبح خود را در آن‌ها دیدیم، نباید آینه را بشکنیم، بلکه باید خود را اصلاح کنیم.

در ادامه، مولوی به مسئلهٔ «رزق» و «نعمت» می‌پردازد. بسیاری از مردم رزق را تنها در خوراک و پوشاک می‌بینند، اما مولوی این مفهوم را بسط می‌دهد و آن را شامل عمر با برکت، دوستان نیکو، فکر صائب و خانوادهٔ خوب می‌داند. در این بیت، او می‌فرماید «داد خسان» (بخشش فرومایگان) هرچند «افزون ز ریگ» باشد، «مرده‌ریگ»ی بیش نیست و بقایی ندارد. هر چه در عالم از جنس «عکس» باشد، پایدار نیست. لذا ما را فرامی‌خواند که «اصل‌بینی پیشه کن ای کژنگر» و به سوی سرچشمهٔ اصلی روانه شویم.

در نهایت، این بیت تأکید می‌کند که نعمت‌ها و «منعم‌علیه» (کسانی که مورد نعمت واقع شده‌اند) تنها زمانی «خالدین» (جاودانه) می‌شوند که به سرچشمهٔ جاودانگی، یعنی خداوند، متصل باشند. خداوند، «محیی الموتی» (زنده‌کنندهٔ مردگان) است و این صفت به معنای قدرت او بر بخشیدن حیات حقیقی و ابدی است، نه فقط بازگرداندن به زندگی مادی. از این رو، فراخوان می‌دهد: «فاجتازوا الیه»، یعنی «به سوی او روانه شوید». این یک دعوت به سفر روحانی، به ترک عالم سایه‌ها و حرکت به سوی «بی‌سو» است، جایی که اصل قرار دارد و جاودانگی از آنجا می‌تابد. این سفر، همان «سفرنامهٔ روح» است که مولانا در جای‌جای مثنوی خود روایت می‌کند.

نکات کلیدی

  • بسیاری از نزاع‌های ما با دیگران، فرافکنی عیوب خودمان است؛ دیگری آینهٔ ماست.
  • جهان را کج دیدن، نشانهٔ کژنگری ماست، نه کژی عالم خلقت.
  • همهٔ نعمت‌های ظاهری و بخشش‌های مادی، فانی و ناپایدارند و تنها انعکاسی از اصل‌اند.
  • رزق حقیقی فراتر از خوراک و پوشاک است و شامل عمر، دوستان و افکار نیکو نیز می‌شود.
  • تنها با اتصال به خداوندِ زنده‌کنندهٔ مردگان است که نعمت‌ها و جان‌ها پاینده و جاودانه می‌شوند.
  • دعوت نهایی این بیت، گذار از عالم سایه‌ها و حرکت به سوی مبدأ جاودانگی و سرچشمهٔ حقیقی حیات است.

Sources: d6-s70 · 27:09:00 d6-s70 · 28:00:00 d6-s70 · 29:00:00 d6-s70 · 29:30:00 d6-s70 · 29:45:00 d6-s70 · 30:30:00 d6-s70 · 30:45:00 d6-s70 · 31:00:00

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.