پڑھیے دفتر ۶ اس بیان میں کہ یہ غرور صرف اس ہندو کو نہیں تھا بلکہ ہر انسان ایسے غرور میں مبتلا ہے ہر مرحلے میں سوائے اس کے جسے اللہ بچائے بیت ۳۲۹

M6:329 — مرکب اعناق مردم را مپا / تا نیاید نقرست اندر دو پا

مرکب اعناق مردم را مپاتا نیاید نقرست اندر دو پا
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:329

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گردن‌های مردم را مرکبِ خود مکن و بر آن‌ها پا مگذار، مبادا که در دو پای تو بیماری نقرس پدید آید. معنا: مولانا هشدار می‌دهد که بر دوش دیگران بار ننهیم و از آنان برای رسیدن به مقاصد خود سواری نگیریم؛ چرا که این کار، سرانجام به رخوت و بیماری ما می‌انجامد، همان‌گونه که نقرس حاصل کم‌تحرکی است.

شرح

مولانا در این بیت پرمغز، با لحنی هشداردهنده و کنایه‌ای عمیق، به یکی از بنیادی‌ترین رذایل اخلاقی و اجتماعی می‌پردازد: بار شدن بر دوش دیگران، سواری گرفتن از مردم، و بهره‌کشی از آنان برای پیشبرد مقاصد شخصی. این یک نکتهٔ اخلاقی-عرفانی است که با بیانی بسیار ملموس و از دل زندگی روزمره ارائه می‌شود.

من این را بارها گفته‌ام که امیران، وزیران، و کبار جامعه اغلب بار خود را بر دوش مردم می‌نهند. آنان چون «جنازه‌ای» می‌مانند که باید بر گردن مردم حمل شوند، نه چون «سَمَندی» تیزتک که با پای خود مسیر را می‌پیماید. این سوار شدن بر مردم، این «مرکب اعناق مردم» کردن، کنایه‌ای است از بهره‌کشی و به خدمت گرفتن دیگران بدون آنکه خود رنجی متحمل شویم.

استعارهٔ «نقرس» در اینجا فوق‌العاده هوشمندانه است. نقرس، که قدما آن را ناشی از کم‌تحرکی و پرخوری و تجمع اسید اوریک در مفاصل می‌دانستند، نمادی می‌شود از بیماری و رخوتی که نتیجهٔ طبیعی همین سبک زندگی است. کسی که همواره سوار بر دیگران است، خود حرکت نمی‌کند، پای در کار نمی‌آورد، و بالطبع، به بیماری و فلج‌شدگی جسمی و روحی دچار می‌شود. این نه تنها یک بیماری جسمی، که نمادی از کژتابی و ناتوانی روحی است که از عادات غلط و بهره‌کشی از دیگران سرچشمه می‌گیرد. نقرس، به تعبیر امروزین پزشکی، نوعی «نکروز» یا فاسد شدن عضو است، و مولانا با این کنایه نشان می‌دهد که روح و جسم کسی که بر گردن مردم پا می‌گذارد، دچار فساد و تباهی می‌شود.

این اندرز مولانا با روایتی از پیامبر اکرم (ص) در ارتباط است که می‌فرمایند: «اگر بهشت را از خدا می‌خواهی، از هیچ‌کس چیزی مخواه.» این یعنی بار خود بر دوش دیگران ننهادن، کمترین خواهش را از خلایق داشتن، و خویشتن را از هرگونه وابستگی و طلب رها ساختن. انبیا نیز اگر چیزی از مردم خواسته‌اند، به امر حق بوده، نه برای منفعت شخصی. این بیت مولانا در حقیقت، جلوه‌ای از همین حکمت نبوی است که رهایی از قید دنیا و رسیدن به سعادت اخروی در گرو آزادگی و عدم بارگذاشتن بر دوش دیگران است.

نکات کلیدی

  • بار خود را بر دوش دیگران ننهید و از مردم سواری نگیرید.
  • بهره‌کشی از دیگران، سرانجام به فلج‌شدگی و ناتوانی روحی و جسمیِ خود شخص می‌انجامد.
  • تعبیر «نقرس» استعاره‌ای است از بیماری و رخوت حاصل از کم‌تحرکی و زیاده‌خواهی.
  • مولانا با این بیت، رذیلت استثمار و بار بر دوش مردم گذاشتن را نکوهش می‌کند.
  • درس این بیت، هم‌راستا با حکمت نبوی است که راه رسیدن به سعادت در بی‌نیازی از خلایق و متکی بودن به خویش است.

Sources: d6-s08 · 38:14 d6-s08 · 44:26

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.