پڑھیے› دفتر ۶› عارف کا ابدی زندگی کے چشمے سے مدد طلب کرنا اور دوسرے بے وفا پانی کے چشموں سے مدد اور کشش سے بے نیاز ہو جانا، اس کی علامت دار الغرور سے کنارہ کشی ہے کہ جب انسان ان چشموں کی مدد پر بھروسہ کرتا ہے تو دائمی چشمے کی تلاش میں سست ہو جاتا ہے، تمہاری جان کے اندر ایک کاریز ہونا چاہیے جو عارضی چیزوں سے تمہارے لیے کوئی دروازہ نہ کھولے، گھر کے اندر کا ایک چشمہ اس ندی سے بہتر ہے جو باہر سے آئے› بیت ۳۶۲۳

M6:3623 — چون بر آرند از پشیمانی حنین / عرش لرزد از انین المذنبین

چون بر آرند از پشیمانی حنینعرش لرزد از انین المذنبین
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3623

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که از پشیمانی، ناله‌ای از نهادشان برآید، عرش الهی از نوحهٔ گناهکاران به لرزه درآید. معنا: این بیت بیانگر آن است که توبه و ندامت صادقانهٔ گناهکاران چنان اثری شگرف دارد که نه تنها دل خدا را به رحم می‌آورد، بلکه تمام کائنات نیز از این تحول درونی به لرزه درمی‌آیند.

شرح

این بیت، نگاره‌ای درخشان از ژرفای معرفت مولوی دربارهٔ توبه و بازگشت به سوی خداوند است. او در اینجا به نکته‌ای بس ظریف اشاره می‌کند: نالهٔ گناهکاران از سرِ پشیمانی و ندامت، رویدادی منفرد و شخصی نیست؛ بلکه رویدادی کیهانی است که تمام عالم را به لرزه درمی‌آورد.

واژه‌های «حنین» و «انین» هر دو به معنای ناله و زاری از سر اندوه و اشتیاق‌اند، و مولانا آن را در دفتر اول مثنوی، با داستان «استن حنانه» (ستون نالان) پیوند می‌زند؛ ستونی که از هجر رسول ناله می‌زد. این نالهٔ وجودی و بنیادین، ریشه در جدایی از اصل دارد. اما در اینجا، ناله از سرِ پشیمانی و روی‌آوری به خداوند است، که این خود آغاز وصال است.

تعبیر «عرش لرزد» در ظاهر اشاره به تخت الهی دارد که در قرآن به آن اشاره شده است: «ثم استوی علی العرش». اما من این را به معنای مجازی می‌گیرم. نه اینکه خداوند، به معنای انسانی کلمه، دل یا عاطفه‌ای داشته باشد که بلرزد، یا تختی فیزیکی داشته باشد که به جنبش درآید. چنین پنداری، ساحت قدسی او را تقلیل می‌دهد. بلکه مراد آن است که دلِ الهی به رحم و لطف می‌آید، و بالاتر از آن، تمام کائنات و جهان آفرینش از این توبه و بازگشت متأثر می‌شوند. چنان‌که مولانا در جایی دیگر می‌گوید: «چون بنالد زار بی‌شکر و گله / اوفتد اندر هفت گردون ولوله». این سخن بدین معناست که اعمال انسان، نیک یا بد، در همهٔ هستی اثر می‌گذارد. نالهٔ توبه‌کارانه، در تمام عوالم ولوله و غلغله برپا می‌کند؛ فرشتگان هلهله و کف‌زنان به استقبالش می‌آیند و شیاطین از او دور می‌شوند.

لبخند و شادی خداوند، آنگاه که بنده‌اش توبه می‌کند، شادی و لبخند تمام کائنات است. اینجاست که خداوند، به تعبیر قرآنی «ان الله اشتری من المؤمنین اموالهم و انفسهم بان لهم الجنه»، مشتریِ جان و مال بندگانش می‌شود و آنان را از غرور و فریب شیطان باز می‌خرد. این بازخرید، آنان را وارد «ریاض فضل» و «مقعد صدق عند ملیک مقتدر» می‌کند.

این مرحله از توبه، بهشتِ «عندیت» است؛ یعنی رسیدن به حضور مستقیم خداوند، بی‌واسطهٔ بهشت و هر آنچه در آن است. عارف حقیقی، آرزویش آن است که رزق و لطف الهی را مستقیماً از دست او بگیرد، نه از «ناودان» یا «مشک»، که واسطه‌ها هستند و رزقی محدود می‌دهند. آنجا که دریا، از واسطه‌ها رشک می‌برد، تشنه چون ماهی، ترک مشک می‌کند و مستقیماً در دریای بی‌کران جود الهی غوطه می‌خورد. این، والاترین مقام برای طالب حق است؛ رهایی از هر واسطه و رسیدن به حریم قرب الهی، همان‌جایی که مادر بر دایه رجحان دارد و موسی، دایه را به سود مادر ترک می‌کند.

نکات کلیدی

  • نالهٔ توبه‌کاران، نه یک رویداد شخصی، که رویدادی کیهانی است که تمام هستی را متأثر می‌کند.
  • مفهوم «عرش لرزد» استعاره‌ای است از تأثر و لطف الهی، و همچنین نشان‌دهندهٔ تأثیر اعمال انسان بر کل کائنات.
  • توبه، موجب شادی خداوند و آفرینش می‌شود و رحمت و فضل الهی را به سوی بنده سرازیر می‌کند.
  • هدف غایی توبه، رسیدن به حضور مستقیم خداوند (عندیت) و دریافت بی‌واسطهٔ لطف اوست.
  • مولانا نالهٔ از سرِ پشیمانی را به «استن حنانه» (ستون نالان) پیوند می‌دهد، که نشانگر هجران از اصل و اشتیاق به بازگشت است.

Sources: d6-s80 · 00:09:14 d6-s80 · 00:10:00 d6-s80 · 00:12:05 d6-s80 · 00:13:30 d6-s80 · 00:15:45 d6-s80 · 00:17:00 d6-s80 · 00:19:10 s05 [00:05:00]

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.