پڑھیے دفتر ۶ سلطان کے بیٹوں کا اس حکم کی وجہ سے اس ممنوع قلعے کی طرف جانا کہ انسان جس چیز سے منع کیا جاتا ہے اس پر حریص ہوتا ہے، ہم نے اپنی بندگی دکھائی لیکن تمہاری بری عادت بندگی خریدنا نہ جان سکی، انہوں نے باپ کی تمام وصیتوں اور نصیحتوں کو پاؤں تلے روندا یہاں تک کہ بلا کے کنویں میں گر گئے اور ان کو ان کے نفس لوامہ کہتے تھے: کیا تمہارے پاس کوئی ڈرانے والا نہیں آیا؟ وہ روتے اور پچھتاتے ہوئے کہتے تھے: اگر ہم سنتے یا سمجھتے تو ہم دوزخیوں میں سے نہ ہوتے بیت ۳۶۹۷

M6:3697 — این سخن پایان ندارد آن فریق / بر گرفتند از پی آن دز طریق

این سخن پایان ندارد آن فریقبر گرفتند از پی آن دز طریق
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3697

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این سخن پایانی ندارد؛ آن گروه / به دنبال آن دزد، راهی را در پیش گرفتند. معنا: مولانا می‌گوید بحث دربارهٔ سالکان و حقیقت معنوی بی‌پایان است، اما به گروهی اشاره می‌کند که به جای راه راست، مسیر فریب و گمراهی را انتخاب کردند.

شرح

مولانا، در بسترِ کلام پربار مثنوی، این بیت را در میانهٔ روایتی می‌آورد که به وضوح از سرگشتگی و گمراهی برخی از سالکان سخن می‌گوید. بحث بر سرِ کسانی است که به رغم هشدارهای روشن، مسیر غلطی را برمی‌گزینند. پیش از این بیت، مولانا به آیات قرآنی ارجاع می‌دهد که اصحاب جهنم می‌گویند: «اگر ما گوش شنوا یا عقلی تعقل‌کننده داشتیم، هرگز در جمع دوزخیان نمی‌بودیم.» این عدم شنیدن و نیندیشیدن، دقیقاً همان زمینه‌ای است که گروهِ مورد اشارهٔ این بیت در آن گرفتار می‌شوند.

«آن فریق» در اینجا، کسانی هستند که در تعبیر مولانا، عقلشان تعطیل شده و هوس‌هایشان برانگیخته گشته است. آنان از «طویلهٔ مخلصان» بیرون شدند. اینجا باید تأملی بر واژگان داشته باشیم: «طویله» در اینجا به معنای مکان یا قبیلهٔ اهل اخلاص است، نه معنای رایج امروزی. اما مهم‌تر، تمایز میان «مُخلص» و «مُخلَص» است. مخلص کسی است که خود با تلاش و مجاهده می‌کوشد تا خالص شود و از تعلقات دنیوی رها گردد. اما «مُخلَص»، بنا بر نص صریح قرآن کریم (آنجا که شیطان می‌گوید: «الا عبادک منهم المخلَصین»)، کسی است که نه به کوشش خویش، بلکه به عنایت و گزینش الهی خالص و پاک شده است. اینان همچون زر نابی هستند که از کورهٔ تقدیر الهی بیرون آمده و از هر ناخالصی پیراسته گشته‌اند. مولانا در اینجا به احتمال قوی، از «مخلَصان» سخن می‌گوید، یعنی کسانی که به لطف الهی، از ابتدا پاک و زلال بوده‌اند؛ اما «آن فریق» از جمع چنین پاکانی جدا شده‌اند.

عمل «آن فریق» این است که «بر گرفتند از پی آن دز طریق». این «دزد» نمادی است از فریب‌های نفسانی، اغواهای شیطانی، یا هر مسیرِ گمراه‌کننده‌ای که آدمی را از شاهراهِ حقیقت دور می‌سازد. آن‌ها عامدانه، خلافِ «قول شاه مجتبی» (یعنی راهنمای برگزیدهٔ معنوی) و برخلافِ حکم «عقل پندتوز» (عقلی که مدام انسان را پند می‌دهد و نصیحت می‌کند) عمل کرده‌اند. این گروه، با پشت کردن به نور عقل و راهنمایی روشن، خود را به «شب تاریک برگشته ز روز» افکنده‌اند؛ به عبارت دیگر، در ظلمت جهل و هوس فرو رفته‌اند، در حالی که می‌توانستند در روشنایی روزِ عقل و معرفت راه بپویند. پس این بیت، هشداری است به همهٔ سالکان که پیوسته مراقب راه و راهنمای خویش باشند و از دام فریب و سرگشتگی برحذر بمانند.

نکات کلیدی

  • گمراهی انسان نتیجهٔ نشنیدن صدای حق و تعطیل کردن قوّهٔ تعقل است.
  • «آن فریق» کسانی هستند که به جای پیروی از عقل هدایتگر، راهِ فریب و هوای نفس را برگزیدند.
  • مولانا میان «مُخلص» (سعی‌کننده برای اخلاص) و «مُخلَص» (خالص‌شده به ارادهٔ الهی) تمایز قائل می‌شود؛ «آن فریق» از جمع مخلَصان خارج شدند.
  • انتخاب راه «دزد»، نمادی از مسیرهای معنوی دروغین و فریبنده است که انسان را به «شب تاریک» عقلانی می‌کشاند.

Sources: d6-s82 · 15:26:00 d6-s82 · 16:27:00 d6-s82 · 18:29:00

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.