پڑھیے دفتر ۶ ان کا اس قلعہ میں شاہ چین کی بیٹی کی تصویر دیکھنا اور تینوں کا بے ہوش ہو جانا اور فتنے میں پڑ جانا اور تفتیش کرنا کہ یہ صورت کس کی ہے بیت ۳۷۹۰

M6:3790 — غیرتی دارد ملک بر نام او / که نپرد مرغ هم بر بام او

غیرتی دارد ملک بر نام اوکه نپرد مرغ هم بر بام او
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:3790

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پادشاهِ معشوق بر نام او چنان غیرتی دارد که حتی پرنده‌ای نیز بر بام او پر نمی‌زند. معنا: این بیت بیانگر اوج پنهان‌بودگی و تقدس معشوق است؛ به‌گونه‌ای که حتی نام او نیز از دسترس دور نگاه داشته شده و هیچ جنبنده‌ای به حریم او نزدیک نمی‌شود.

شرح

این بیت از آن بیانیه‌هاست که مولانا با ایجاز و عمق بی‌نظیرش، رازِ پنهان‌بودگی و قداست معشوق الهی را آشکار می‌سازد. من همیشه بر این نکته تأکید کرده‌ام که در سلوک معنوی، مفتونیت و دل‌بردگی اصل است، نه استدلال و عقلانیت صِرف. اینجا نیز ماجرا از همین قرار است. این بیت در داستانِ شیفتگی گروهی از رهروان به نگارهٔ دختر پادشاه چین می‌آید؛ نگاره‌ای که به خودی خود استدلالی برای عاشقی عرضه نمی‌کند، اما «حسن» و زیبایی آن، دل‌ها را به اسارت می‌گیرد.

«ملک» در اینجا اشاره به پادشاهی دارد که بر معشوق نظارت و سلطه دارد. این ملک، «غیرتی» ورزیده بر «نام» معشوق. غیرت، حالتی از حفاظت و صیانت است که اجازه نمی‌دهد دیگری به حریم محبوب نزدیک شود، حتی از دور. اینجا این غیرت، بر نام معشوق است. این یعنی نام او نیز، مانند وجود او، مقدس و دور از دسترس است. همچون جان که پنهان است و جنین که در پرده مکتوم است، معشوق نیز در مکتم پرده‌ها پنهان گشته.

این نهفته‌کاری و پنهان‌داشتن نام، یک سنت عمیق عرفانی و دینی است. مگر نه اینکه مجنون، آن عاشق بی‌تاب، فریاد می‌زد که: «و ایاک و اسم العامریه اننی / اخاف علیها من فم المتکلم»؛ مبادا نام لیلی را بر زبان آوری، که من از دهان سخن‌گو نیز بر او بیمناکم. این کلام مجنون، نشان از همین غیرت است که نام محبوب، از بس مقدس و عزیز است، نباید بر زبان بیاید. در سنت یهودیت نیز نام یهوه را بر زبان نمی‌آورند، از بس که قداست دارد. نام محبوب، سکه‌ای نیست که همه‌جا خرج شود. این سکه را فقط باید در گنجینهٔ دل نگاه داشت.

نتیجهٔ این غیرتِ ملک این است که «نپرد مرغ هم بر بام او». این نمادی است از نفوذناپذیری مطلق حریم معشوق. پرنده، نماد آزادی و پرواز است، اما حتی آزادترین موجود نیز نمی‌تواند به بام او نزدیک شود. این یعنی آن قلمرو، چنان مقدس و محافظت شده است که هیچ موجودی، حتی در اوج بی‌قیدی‌اش، جرئت و توان ورود به آن را ندارد.

این تصویر، ما را به این سو می‌برد که رسیدن به این معشوق پنهان و نامرئی، نه با عقل و تدبیر ما، که تنها با تسلیم محض و ترک «حیلت» و «خویشتن‌بینی» ممکن است. آنهایی که «اعتمادی کرد بر تدبیر خویش / که برم من کار خود با عقل پیش»، دچار «سودا» (هم مالیخولیا و هم معامله زیان‌بار) می‌شوند. این عشق، درسی است در «محو شدن»، نه «نحو» خواندن؛ درسی است در رها کردن تکیه بر عقل خود و دست شستن از تدبیر خویشتن. این بیت، در حقیقت، تمثیلی است از حقیقت نامرئی و متعالی خداوند که «غیرت» او بر هستی، اجازه نمی‌دهد که با نام‌ها و صورت‌های محدود ما شناخته شود.

نکات کلیدی

  • مفتونیت بر استدلال مقدم است: سلوک معنوی با جذبۀ حسن الهی آغاز می‌شود، نه با عقل‌گرایی.
  • قداست نام معشوق: نام محبوب، از بس مقدس است، از گزندِ زبان‌ها و نگاه‌ها پنهان می‌ماند؛ همچون نام خدا در سنت‌های دینی.
  • نفوذناپذیری حریم الهی: قلمرو معشوق چنان حفاظت‌شده است که حتی آزادترین موجود (پرنده) نیز نمی‌تواند به آن نزدیک شود.
  • تسلیم در برابر تدبیر عقل: رسیدن به این معشوق پنهان، نیازمند رها کردن تدبیر و حیلت عقل و پذیرش «محو» است.
  • غیرت الهی: «غیرت» خداوند بر وجود خویش، مانع از آن می‌شود که حقیقت او در قالب نام‌ها و صورت‌های محدود زمینی درآید.

Sources: d6-s84 · 04:06:29 d6-s84 · 04:39:48 d6-s84 · 04:56:55

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.