پڑھیے دفتر ۶ مجاہد کا بیان کہ وہ مجاہدہ سے دستبردار نہیں ہوتا اگرچہ وہ اللہ کی عطا کی وسعت کو جانتا ہو کہ وہ مقصود دوسری طرف سے اور کسی اور قسم کے عمل کی وجہ سے اسے عطا کرے گا جو اس کے وہم و گمان میں بھی نہ تھا، وہ تمام وہم و امید اسی مقررہ راستے پر باندھے ہوئے ہے، اسی دروازے کی کنڈی کھٹکھٹاتا ہے تاکہ اللہ اسے کسی اور دروازے سے رزق دے جو اس نے تدبیر نہ کی ہو اور 'وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ الْعَبْدُ يُدَبِّرُ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ'، اور ممکن ہے کہ بندے کا وہم بندگی ہو کہ مجھے اس دروازے کے علاوہ کسی اور سے رزق ملے گا اگرچہ میں اسی دروازے کی کنڈی کھٹکھٹا رہا ہوں، اللہ اسے اسی دروازے سے رزق دے گا، خلاصہ یہ ہے کہ یہ سب ایک ہی گھر کے دروازے ہیں، اس کی تقریر کے ساتھ بیت ۴۱۷۵

M6:4175 — آن معیت کی رود در گوش من / تا نگردم گرد دوران زمن

آن معیت کی رود در گوش منتا نگردم گرد دوران زمن
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:4175

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن همراهیِ ابدی الهی کِی در گوش هوش من جای می‌گیرد؟ تا زمانی که گردِ دوران‌های روزگار نگردم و تجربه‌ها نیندوزم، این حقیقت را در نخواهم یافت.

معنا: این بیت بیان می‌کند که فهم حقیقیِ حضور همیشگی خداوند تنها از طریق تجربهٔ سفرهای زندگی و چشیدن رنج‌ها و آزمون‌ها حاصل می‌شود، نه صرفاً با شنیدن یا تفکر.

شرح

این بیت یکی از ظریف‌ترین و در عین حال عمیق‌ترین نکات سلوک معنوی را پیش می‌کشد. مولانا از «معیت» سخن می‌گوید، همان «و هو معکم اینما کنتم» قرآنی، یعنی حضور دائمی و قیومی خداوند با بنده‌اش. از منظر فلسفی، این «معیت قیومیه» یعنی بودنِ خداوند علتِ بودن ماست، نه اینکه او چون یک موجود اضافی در کنار ما قرار بگیرد. اما این حضورِ مطلق و همه‌جایی، چگونه به گوش جان ما می‌رسد؟ مولانا با یک پرسش رتوریک، پاسخ را در «گرد دورانِ زمن گشتن» می‌بیند؛ یعنی پیمودن راه، سفر کردن، و آزمودنِ زندگی.

این یک حکمت الهی است که گاهی اوقات، آنچه را که مقصود ماست و در حقیقت نزدیک‌تر از رگِ گردن به ماست، خداوند به راحتی در اختیارمان نمی‌گذارد. چرا؟ برای اینکه ما به خودمان بیاییم و با رنجِ طلب و جست‌وجو، به آن برسیم. این شبیه همان آیۀ کریمۀ «و یرزقه من حیث لا یحتسب» است؛ یعنی گاهی شما از یک در به دنبال رزق می‌گردید، اما خداوند از دری دیگر به شما می‌رساند. یا حتی از همان در، اما پس از یک سیر و سلوک و تقلا. این نشان می‌دهد که دست تقدیر با سالک بازی می‌کند، او را می‌پیچاند و به تأخیر می‌اندازد تا فهمِ او عمیق‌تر و لایق‌تر شود. سالک باید این پیچاندن‌ها را حکمت بداند، نه بی‌عدالتی.

ما در زندگی اغلب بی‌قبله و بی‌معشوقیم؛ هر تکه از وجودمان را به یک سویی توزیع کرده‌ایم، به هر دری می‌زنیم و به هر دعوتی لبیک می‌گوییم. اما سالک عاشق، قبله‌ای دارد و می‌داند که به سوی خانه می‌رود. او می‌گردد و می‌جوید، نه اینکه در راه بماند. من همیشه گفته‌ام که حج ابراهیمی یک نماد و الگوی زندگی عاشقانه و موحدانه است: دور یک کعبه طواف کردن و سپس قربانی دادن. همین‌طور زندگی سالک باید گردِ یک قبله بگردد و قربانی بدهد تا لافِ عشقش دروغین نباشد.

اما مولانا می‌گوید این گشتن و جست‌وجوگری، حکمت دیگری هم دارد. گاهی «یار را چندین بجویم جد و چست / که بدانم که نمی‌بایست جست». یعنی آن‌قدر دنبالش می‌گردیم که در نهایت می‌فهمیم او همیشه با ما بوده و نیازی به این همه جست‌وجوی بیرونی نبوده است. اینجاست که مولانا به «قاعدهٔ خطأین» در علم حساب قدیم اشاره می‌کند. در این روش، شما برای یافتن یک جواب صحیح، دو بار خطا می‌کنید، اما از دل همین دو خطا و با عملیاتی خاص، به پاسخ درست می‌رسید. مولانا این را به سلوک معنوی بسط می‌دهد: «چون خطأین آن حساب باصفا / گرددش روشن ز بعد دو خطا». یعنی گاهی فهمِ زلالِ حقیقت، پس از دو خطای ظاهری حاصل می‌شود. نترسید از اینکه به سفر بروید و حتی خطا کنید؛ چه بسا بازگشت از همین سفرِ خطاآمیز، شما را به حقیقت «معیت» که در خانۀ خودتان بود، رهنمون شود. این دانشِ حضورِ همیشگی، با «تیزی فکر» به دست نمی‌آید، بلکه محصولِ وقوف در سفر و تجربه‌های زیسته است.

نکات کلیدی

  • فهم عمیق «معیت» و حضور دائم الهی، از سفرهای زندگی و تجربیات پر فراز و نشیب حاصل می‌شود، نه از تفکر محض.
  • گاه خداوند مقصود را به آسانی نمی‌دهد تا سالک با رنج و جست‌وجو، شایستگی و عمق بیشتری برای درک آن بیابد.
  • مقصود از گشتن در «دورانِ زمن»، کشفِ حضوری است که همواره وجود داشته است؛ این سفر، برای زدودن پرده‌هاست نه یافتن چیزی نو.
  • «قاعده خطأین» در سلوک یعنی گاهی دو گام اشتباه نیز می‌تواند سالک را به معرفت درست رهنمون شود؛ از خطا نباید هراسید.
  • زندگیِ بی‌قبله و هدف، پراکندگی و سرگردانی است؛ سالک عاشق، گردِ یک کعبهٔ معین طواف می‌کند و قربانی می‌دهد.

Sources: d6-s93 [01:09:47:00] d6-s93 [01:01:15:00] d6-s93 [01:04:30:00] d6-s93 [01:12:13:00] d6-s93 [01:14:47:00] d6-s93 [01:06:50:00] d6-s93 [01:09:00:00] d6-s93 [01:10:00:00] d6-s93 [01:11:00:00] d6-s93 [00:58:41:00]

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.