پڑھیے دفتر ۶ پرندے کا شکاری سے رہبانیت کے بارے میں مناظرہ اور اس رہبانیت کے معنی میں جس سے مصطفیٰ علیہ السلام نے اپنی امت کو منع کیا تھا کہ لَا رَهْبَانِيَّةَ فِي الْإِسْلَامِ (اسلام میں رہبانیت نہیں ہے) بیت ۴۹۶

M6:496 — چون نباشد قوتی پرهیز به / در فرار لا یطاق آسان بجه

چون نباشد قوتی پرهیز بهدر فرار لا یطاق آسان بجه
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:496

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنجا که قدرتی در کار نیست، پرهیز کردن و دوری گزیدن بهتر است. در هنگام فرار از وضعیتی طاقت‌فرسا، بی‌درنگ و با آسودگی بگریز.

معنا: این بیت یک اصل واقع‌بینانه در مبارزه را بیان می‌کند: وقتی در برابر شر و بدی، توان و قدرت مقابله وجود ندارد، بهترین راهبرد، کناره‌گیری و گریز برای حفظ خود است.

شرح

در ادامهٔ داستان، صیاد در پاسخ به مرغ، اصل جهاد و مبارزه با بدی را تأیید می‌کند، اما بی‌درنگ برای آن شرطی اساسی قائل می‌شود: قدرت و توانایی. «گر بود یاری و زور / تا به قوت بر زند بر شر و شور». این بیت، نتیجهٔ منطقی آن شرط است. وقتی آن شرط محقق نیست و قدرتی در دست نداری، استراتژی باید تغییر کند. در چنین وضعی، «پرهیز به»؛ یعنی کناره‌گیری و حفظ خود، فضیلت است، نه ستیز بی‌حاصل.

مصرع دوم این راهبرد را با صراحت بیشتری بیان می‌کند: «در فرار لا یطاق آسان بجه». این گریز، یک عقب‌نشینی شرمگینانه و از سر زبونی نیست؛ بلکه یک جهش «آسان» و قاطعانه است. یک تاکتیک مشروع و ضروری در برابر وضعیتی است که از توان انسان خارج است.

برای آنکه این اصل را از سطح یک مصلحت‌اندیشی صِرف فراتر ببرد، مولانا آن را به سنتی پیامبرانه پیوند می‌زند. حدیثی هست که می‌گوید: «الفرار مما لا یطاق من سنن المرسلین»؛ گریختن از آنچه طاقت‌فرساست، از سنت‌های پیامبران است. این یک بازتعریف عمیق است. عقب‌نشینی استراتژیک نه تنها شکست یا نقص در ایمان نیست، بلکه خود یک «سنت» نبوی و راهی پیموده شده توسط فرستادگان الهی است.

برجسته‌ترین نمونهٔ این سنت، هجرت خود پیامبر اسلام از مکه به مدینه است. پس از سیزده سال پایداری و تحمل رنج‌های فراوان، وقتی دشمنی به اوج رسید و توطئهٔ قتل او را چیدند، ایشان دست به یک نبرد نهایی و انتحاری نزد، بلکه شبانه و مخفیانه از شهر خارج شد. این فرار نبود، بلکه یک عقب‌نشینی حساب‌شده بود که بقا و پیروزی نهایی رسالتش را تضمین کرد.

بنابراین، این بیت درسی است در باب حکمت عملی و واقع‌بینی روحانی. تکلیف به مبارزه با شر، یک فرمان مطلق برای شهادت‌طلبی در هر شرایطی نیست. این تکلیف، مشروط به سنجش واقع‌بینانهٔ قدرت است. وقتی با نیرویی خردکننده و وضعیتی «لا یطاق» روبرو می‌شوی، حفظ جان و نیرو برای آینده، در اولویت قرار می‌گیرد. باید دانست که چه زمانی باید ایستاد و جنگید و مهم‌تر از آن، چه زمانی باید گریخت.

نکات کلیدی

  • مبارزه با شر مشروط به داشتن قدرت است؛ بدون توانایی، پرهیز و کناره‌گیری فضیلت است.
  • فرار از وضعیتی طاقت‌فرسا، نه نشانهٔ ترس، که یک راهبرد عاقلانه و حتی پیامبرانه است.
  • حکمت عملی ایجاب می‌کند که آرمان‌گرایی با واقع‌بینی و سنجش توانایی‌ها همراه باشد.
  • سنت پیامبران (سنن المرسلین) عقب‌نشینی‌های استراتژیک در برابر خطرات طاقت‌فرسا را شامل می‌شود.

Sources: d6-s11 · 05:24:14 d6-s11 · 05:24:33 d6-s11 · 05:24:50 d6-s11 · 05:25:15

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.