پڑھیے› دفتر ۶› پرندے کا شکاری سے رہبانیت کے بارے میں مناظرہ اور اس رہبانیت کے معنی میں جس سے مصطفیٰ علیہ السلام نے اپنی امت کو منع کیا تھا کہ لَا رَهْبَانِيَّةَ فِي الْإِسْلَامِ (اسلام میں رہبانیت نہیں ہے)› بیت ۵۰۱

M6:501 — آنک سنت یا جماعت ترک کرد / در چنین مسبع نه خون خویش خورد

آنک سنت یا جماعت ترک کرددر چنین مسبع نه خون خویش خورد
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:501

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کس که سنت یا جماعت را رها کرد، در چنین بیشه‌ای پر از درندگان، خود را به هلاکت افکند. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که کسی که راه و رسم پذیرفته‌شده (سنت) و جمع یاران (جماعت) را ترک کند، در دنیای خطرناک همچون بیابانی پُر از درندگان، جان خود را به خطر انداخته است.

شرح

این بیت، سخنی قاطع است در باب اهمیت «سنت و جماعت» برای سالک و بلکه برای هر انسانی که قصد پیمودن راهی درست و امن را دارد. مولانا بی‌هیچ پرده‌پوشی، ترک سنت و جماعت را معادل با به هلاکت افکندن خویش می‌داند. تعبیر «مسبع» در اینجا کلیدی است؛ مسبع به معنی جایی است که درندگان و سباع در آنجا حضور دارند و آماده دریدن هستند. این جهان، از نگاه مولانا، بی‌شباهت به چنین بیشهٔ خطرناکی نیست و انسانی که تنها و بی‌نیاز از راه و رسم جمعی پا به این عرصه می‌گذارد، بی‌شک خوراک این درندگان خواهد شد.

من بارها گفته‌ام که خلوت‌نشینی و کنج‌عزلت‌گزینی، که در نگاه سطحی پاره‌ای از صوفیان مطلوب است، همیشه نجات‌بخش نیست. برعکس، از آفات خطرناک سلوک می‌تواند باشد. اتفاقاً شیطان در خلوت و تنهایی، به آدمی نزدیک‌تر است و ریشه‌های خودخواهی و غرور، در تنهایی مجال بیشتری برای رشد می‌یابند. این همان سخنی است که امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در نهج‌البلاغه فرموده‌اند: «شاذ من الغنم» یعنی کسی که از رمهٔ گوسفندان جدا شود، خوراک گرگان خواهد شد. مولانا نیز با همین تصویر می‌گوید:

گرگ اغلب آنگهی گیرا بود کز رمه شیشک به خود تنها رود

و بلافاصله پس از آن می‌آورد که «آنک سنت یا جماعت ترک کرد / در چنین مسبع نه خون خویش خورد». یعنی کسی که از سنت و جماعت فاصله می‌گیرد، همان برهٔ شش‌ماهه‌ای است که تنها از رمه جدا شده و نصیب گرگ می‌شود.

اما چرا سنت و جماعت این‌قدر مهم است؟ مولانا خود پاسخ می‌دهد که «هست سنت ره، جماعت چون رفیق / بی‌ره و بی‌ یار افتادی در مضیق». سنت، راه است؛ راهی که پیش از ما پیموده شده و نشان پا دارد. جماعت، هم‌قدم و رفیق این راه است. بی‌سنت و بی‌جماعت، فرد در تنگنایی صعب‌العبور گرفتار می‌شود. همراهی جماعت باعث «تعاون قلوب» و «اجتماع همم» می‌شود، چنان‌که غزالی نیز می‌گفت. دل‌ها به یکدیگر اعتماد می‌کنند، همت‌ها روی هم ریخته می‌شود و این همدلی و هم‌صحبتی، نیرویی دوچندان به سالک می‌بخشد. در تنهایی، انسان هر لحظه ممکن است دچار شک و تردید شود که آیا راهی که می‌رود درست است یا نه، اما همراهان، اطمینان خاطر می‌بخشند و او را با اعتماد به نفس بیشتری در مسیر خود روانه می‌کنند.

اما این تاکید بر جماعت، هرگز به معنای همراهی با هر گروهی نیست. مولانا با هوشیاری تمام بر این نکته تأکید می‌کند که «لیک هر گمراه را همراه مدان / غافلان خفته را آگه مدان». انتخاب همراه، خود نیازمند بصیرت و دوراندیشی است. همراه باید «همدل و همدرد و گویان احد» باشد، نه کسی که «خصم خرد» است و فرصت‌طلب. ترسوها و محافظه‌کاران نیز راهزن هستند؛ آنان با ترس خود، دلِ همراه را سست می‌کنند و به بهانه‌های واهی، او را از ادامهٔ راه بازمی‌دارند. اینها کسانی هستند که مولانا آنان را «اشتردل» می‌خواند. همان‌طور که بارها گفته‌ام، «هر که را باشد مزاج و طبع سست / می‌نخواهد هیچ کس را تندرست»؛ آدم‌های ناموفق و سست‌بنیه نمی‌توانند توفیق دیگران را ببینند و راهشان، راه بازگشت و تعطیل است.

پس، راه این نیست که انسان از جامعه بگریزد، بلکه باید با بصیرت، «راهروان» را در «راه پرنشان پای‌ها» بیابد و از «نردبان رای‌های» آنان بهره گیرد. این مسیر، راهی است که «پر از شور و شر است» و تنها «حازمی باید که مرد ره بود»؛ راه دین، راه هر کسی نیست، اما برای آنان که اهلش هستند، جماعت، ضامن بقا و رشد است.

نکات کلیدی

  • رهایی از سنت و جماعت، سالک را در این جهان خطرناک بی‌دفاع می‌گذارد.
  • شیطان در خلوت به آدمی نزدیک‌تر است و غرور در تنهایی پرورش می‌یابد.
  • جماعت، همچون رمه‌ای است که گوسفند را از گزند گرگ حفظ می‌کند.
  • همراهی در جماعت، موجب تقویت قلب‌ها، اتحاد همت‌ها و افزایش اعتماد به نفس می‌شود.
  • انتخاب همراه ضروری است، اما باید از گمراهان، غافلان و ترسوها پرهیز کرد؛ زیرا آنان خود راهزن هستند.
  • راه سلوک، راهی پرنشان است و باید از قدم‌های پیشینیان و رای‌های خردمندان بهره برد.

Sources: d6-s11 · 05:24:14 d6-s11 · 05:25:29 d6-s11 · 05:32:04 d6-s11 · 05:33:00 d6-s11 · 05:35:45 d6-s11 · 05:43:00

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.