پڑھیے› دفتر ۶› پرندے کا شکاری سے رہبانیت کے بارے میں مناظرہ اور اس رہبانیت کے معنی میں جس سے مصطفیٰ علیہ السلام نے اپنی امت کو منع کیا تھا کہ لَا رَهْبَانِيَّةَ فِي الْإِسْلَامِ (اسلام میں رہبانیت نہیں ہے)› بیت ۵۰۳

M6:503 — همرهی نه کو بود خصم خرد / فرصتی جوید که جامهٔ تو برد

همرهی نه کو بود خصم خردفرصتی جوید که جامهٔ تو برد
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:503

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: با کسی همراه نشو که دشمن عرد و دانش توست؛ او تنها در پی فرصتی می‌گردد تا لباس (عزت، آبرو یا دین) تو را برباید. معنا: این بیت دربارهٔ پرهیز از همنشینی با کسانی است که نه تنها برای رشد فکری و معنوی انسان مانع‌اند، بلکه قصد سوءاستفاده و آسیب رساندن به او را دارند.

شرح

مولانا، آن بزرگ راهبر معنوی، در این بیت به نکته‌ای حیاتی در سلوک معنوی و حتی زندگی روزمره اشاره می‌کند: انتخاب همراه. بی‌تردید، راه دین و معنا راهی‌ست پرفرازونشیب و «حازمی باید که مرد ره بود»، یعنی انسان باید اهل دوراندیشی و بصیرت باشد تا بتواند این مسیر را به سلامت طی کند. از این رو، انتخاب یاری همدل و همدرد و یکتاپرست که «همدل و همدرد و گویان احد» باشد، از واجبات است.

اما مولانا در اینجا از نوعی از همنشین برحذر می‌دارد که نه تنها کمکی به این راه نمی‌کند، بلکه خود عامل انحراف و آسیب است. «همرهی نه کو بود خصم خرد»؛ این همراه، صرفاً بی‌خرد یا ناآگاه نیست، بلکه خصم و دشمن عقل و بصیرت است. کسی که با خودِ جوهرهٔ دانش و استدلال سرِ ستیز دارد و به جای روشن‌بینی، تاریکی می‌آفریند. چنین فردی، بی‌تردید، در مواقع تصمیم‌گیری‌های حساس، به جای راهنمایی، گمراه خواهد کرد.

مهم‌تر آنکه، این گونه همراهان باطنی مکار دارند: «فرصتی جوید که جامهٔ تو برد.» «جامه» در اینجا تنها لباس مادی نیست؛ مولانا به تعبیر من، از آن غنیمت‌های معنوی و هویتی ما سخن می‌گوید. جامهٔ عزت، جامهٔ آبرو، جامهٔ دین، جامهٔ استقلال فکری. این همراهان، پنهانی در پی «عقبه‌ای» و «گردنه‌ای» در زندگی شما هستند تا در آنجایگاه ضعف و تنگنا، «نهبه‌ای» کنند و از شما «غارت» کنند. این غارت می‌تواند غارت آرامش، ایمان، یا حتی اعتماد به نفس و خودباوری شما باشد.

مولانا به صراحت چنین کسانی را «دشمن» می‌خواند، نه صرفاً دوست بد. او می‌گوید: «این چنین همراه، عدو دان، نه ولی». این سخن عمیق، تأکیدی بر این نکته است که دشمنی همیشه آشکار نیست، گاهی در لباس همراهی و دوستی رخ می‌نماید. چنین همراهی، حتی اگر ترسو باشد و «اشتردل»، همچون «راهزن» عمل می‌کند؛ با «درس»‌ها و بهانه‌تراشی‌هایش، شما را از راهتان باز می‌دارد و شجاعت شما را می‌رباید. او از بی‌شجاعتی و محافظه‌کاری خود برای توجیه بازگشت و دلسرد کردن شما استفاده می‌کند.

همچنین، مولانا در جای دیگری هشدار می‌دهد که آدم‌های «خرمن‌سوخته» و ناموفق، توان دیدن موفقیت دیگران را ندارند و از افروخته شدن شمع کسی شادمان نمی‌شوند. این نکته هم به نوعی بر «خصم خرد» بودن و میل به پایین کشیدن دیگران دلالت می‌کند. انتخاب همراه، بیش از آنکه بر اساس منافع زودگذر باشد، باید بر پایهٔ همسویی در مسیر رشد و فضیلت باشد. این، راهی است که انسان را از «غافلان خفته» دور می‌کند و به سوی «آگاهان» می‌برد.

نکات کلیدی

  • در انتخاب همراهان نهایت دقت را به خرج دهید؛ دشمنان خرد، مخفیانه در پی زیان‌رساندن هستند.
  • «خصم خرد» کسی است که با جوهرهٔ عقل و بصیرت شما سرِ ستیز دارد، نه صرفاً ناآگاه است.
  • «جامهٔ تو بردن» اشاره به غارت عزت، ایمان، آبرو یا استقلال فکری شماست، نه صرفاً دزدی مادی.
  • همراهان ترسو و محافظه‌کار (اشتردل) نیز در حکم راهزن‌اند، که با بهانه‌تراشی شما را از راه باز می‌دارند.
  • مولانا دشمنی را گاهی در لباس رفاقت می‌داند؛ هر که شما را از مسیر رشد باز دارد، عدو است.
  • همنشینی با افراد ناموفق و «خرمن‌سوخته» مانع رشد شما می‌شود، زیرا توان دیدن موفقیت دیگران را ندارند.

Sources: d6-s11 · 05:24:14 d6-s11 · 05:50:30 d6-s11 · 06:01:00 d6-s11 · 06:20:00

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.