پڑھیے› دفتر ۶› اس عاشق کی حکایت جو رات کو محبوب کے وعدے کی امید میں اس کمرے میں آیا جس کی نشاندہی کی گئی تھی، اور رات کا کچھ حصہ انتظار کیا اور اسے نیند آ گئی، محبوب وعدہ پورا کرنے کے لیے آیا، اسے سویا ہوا پایا، اس کی جیب اخروٹ سے بھر دی اور اسے سوتا چھوڑ کر واپس چلا گیا› بیت ۵۹۵

M6:595 — عاقبت جوینده یابنده بود / که فرج از صبر زاینده بود

عاقبت جوینده یابنده بودکه فرج از صبر زاینده بود
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:595

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: سرانجام جوینده به مقصود خود می‌رسد، چرا که گشایش و رهایی از دامان صبر زاده می‌شود. معنا: این بیت بر این حقیقت تأکید می‌کند که تلاش و پشتکار در نهایت به نتیجه می‌رسد و هر گشایش و فرجی حاصل تحمل و شکیبایی است.

شرح

این بیت گوهری است از گوهرهای حکمتی مولانا، که پیش از آنکه وارد داستان عاشق خفته شود، آن را چون اصلی کلی و بی‌زمان مطرح می‌کند. «عاقبت جوینده یابنده بود»؛ این یک گزارهٔ مطلق است که به هر تلاشی، به هر جویندگی صادقی، وعدهٔ وصال و یافت می‌دهد. این یافتن، نتیجهٔ منطقی و محتوم جویندگی حقیقی است، نه یک بخت و اقبال تصادفی. اما نکتهٔ اصلی در نیم‌بیت دوم است: «که فرج از صبر زاینده بود». اینجا مولانا از صبر، صفتی فعال و خلاق می‌سازد. صبر تنها به معنای انتظار کشیدنِ منفعل نیست؛ بلکه نیرویی است زاینده که از دل آن «فرج» – گشایش، رهایی و آرامش – متولد می‌شود. صبر، رحم و بطنی است که فرج را در خود می‌پروراند و به دنیا می‌آورد. این تصویر، پویایی و امید را در دل مفهوم صبر می‌نشاند. در واقع، مولانا در این بیت به ما می‌آموزد که صبر نه تنها راهگشاست، بلکه خود آفرینندهٔ راه و گشایش است. فرج از جایی دیگر نمی‌آید تا ما صرفاً منتظرش باشیم؛ بلکه از درون خود صبر، جوانه می‌زند و رشد می‌کند. این پیامی است در مقابل یأس و نومیدی؛ تلاشی که با صبر همراه شود، بی‌تردید ثمر خواهد داد. البته، داستان عاشقی که پس از این بیت می‌آید و در انتظار معشوق به خواب می‌رود، تلنگری ظریف به همین اصل است. آن عاشق، جوینده بود و معشوق هم وعده داد، اما صبر او بیدار و هوشیار نبود. صبری که مولانا از آن سخن می‌گوید، صبری است آگاهانه، صبری که چشم‌بیدار دارد و قلب را به خواب نمی‌سپارد. من، خودم، بارها در سخنرانی‌هایم تأکید کرده‌ام که مولانا خودش را "دل بی‌خواب" می‌داند. او از آن دسته نیست که هنگام انتظار معشوق، خواب چشمانش را برباید و گردوی اطفال را در جیبش بگذارند. صبرِ حقیقی، هشیاری را از انسان نمی‌گیرد، بلکه آن را تیزتر و برّنده‌تر می‌کند. بنابراین، این بیت تنها یک تشویق به انتظار نیست، بلکه دعوت به یک انتظار فعال و زاینده است.

نکات کلیدی

  • جویندگی صادقانه به یابندگی می‌انجامد.
  • صبر نیرویی منفعل نیست؛ بلکه قدرتی فعال و زاینده است.
  • گشایش و فرج از بطن شکیبایی هوشیارانه متولد می‌شود.
  • انتظار حقیقی نیازمند بیداری دل و هوشیاری است، نه خواب غفلت.

Sources: d6-s13 · 52:53:00 d6-s13 · 54:21:42 d6-s13 · 57:44:00

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.