پڑھیے› دفتر ۶› مخمور ترک امیر کا صبح کے وقت مطرب کو بلانا اور اس حدیث کی تفسیر کہ اِنَّ لِلّٰهِ تَعَالَى شَرَابًا اَعَدَّهُ لِاَوْلِيَائِهِ اِذَا شَرِبُوا سَكِرُوا وَ اِذَا سَكِرُوا طَابُوا الی آخر الحدیث (اللہ تعالیٰ کا ایک ایسا مشروب ہے جو اس نے اپنے اولیاء کے لیے تیار کیا ہے، جب وہ اسے پیتے ہیں تو مست ہو جاتے ہیں اور جب مست ہو جاتے ہیں تو پاک ہو جاتے ہیں حدیث کے آخر تک)۔ شراب رازوں کے مٹکے میں اسی لیے جوش مارتی ہے تاکہ ہر مجرد شخص اسے پئے، اللہ تعالیٰ نے فرمایا اِنَّ الْاَبْرَارَ یَشْرَبُوْنَ (بے شک نیک لوگ پئیں گے)۔ یہ شراب جو تم پیتے ہو حرام ہے، ہم حلال کے سوا کوئی شراب نہیں پیتے، کوشش کرو کہ تم نیستی سے ہستی میں آؤ اور خدا کی شراب سے مست ہو جاؤ› بیت ۶۵۴

M6:654 — دیدهٔ تن دایما تن‌بین بود / دیدهٔ جان جان پر فن بین بود

دیدهٔ تن دایما تن‌بین بوددیدهٔ جان جان پر فن بین بود
✦ اس بیت کو اردو میں پیش کریں

M6:654

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — ان کے ریکارڈ شدہ مثنوی لیکچرز سے

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چشم تن پیوسته فقط بدن را می‌بیند؛ اما چشم جان، جان پُرهنر و پُرفن را نظاره می‌کند. معنا: چشم ظاهرگرا تنها به پوستهٔ جسمانی می‌نگرد، اما بصیرت دل و جان، ژرفای وجودی و پیچیدگی‌های روح را درک می‌کند و از فریب ظواهر می‌گذرد.

شرح

این بیت، چکیدهٔ بحث مولانا دربارهٔ دوگانگیِ ظاهر و باطن است که پیش از آن به مسئلهٔ «اشتراک لفظی» و مغالطات ناشی از آن پرداخته بود. من بارها تأکید کرده‌ام که مولانا هوشیارانه ما را از فریب ظواهر برحذر می‌دارد؛ ظواهری که به دلیل شباهت‌های لفظی یا صوری، ما را به خطا می‌اندازند. همان‌طور که جسم‌ها ممکن است یکسان به نظر بیایند، اما درونشان کاملاً متفاوت باشد، دیده‌ها نیز چنین‌اند.

مولانا تمثیل معروفی دارد: «جسم‌ها چون کوزه‌های بسته‌سر / تا که در هر کوزه چه بود آن نگر». کوزه‌ها از بیرون شبیه هم‌اند؛ اما یکی پر از «آب حیات» است و دیگری مملو از «زهر ممات». اگر تو فقط به ظرف نگاه کنی، گمراه می‌شوی؛ اما اگر به مظروف (محتوای درون) نظر کنی، به حقیقت دست یافته‌ای. این بیت «دیدهٔ تن دایما تن‌بین بود» هم دقیقاً ناظر بر همین نکته است: چشم جسمانی، در اسارت ظاهر است، فقط «تن» را می‌بیند و مفتون زیبایی‌های سطحی می‌شود. زیباییِ صورت را می‌بیند، اما به روح زشت یا زیبای پشت آن بی‌توجه است و لذا فریب می‌خورد. این همان چیزی است که من آن را «ظاهربینی» می‌نامم.

اما «دیدهٔ جان، جان پر فن‌بین بود». دیدهٔ جان، بصیرتی است که از این حجاب‌ها می‌گذرد. این چشم نه تنها جسم، بلکه خود «جان» را می‌بیند، آن هم «جان پرفَن» را. «فَن» در اینجا به معنای حیله، هنر، پیچیدگی، یا حتی خصال و کمالات است. این دیده، جانِ پُرهنر و پُرحیله را، جانِ پُرکمال و یا حتی جانِ فاقد کمالات را می‌تواند ببیند. به تعبیر دیگر، این دیده قادر است عمق باطن انسان را، با تمام زیروبم‌ها و خفایای آن، درک کند و فریب ظاهر را نمی‌خورد.

من قبلاً هم گفته‌ام که این تقسیم‌بندی، عیناً در مورد کلام مولانا و مثنوی نیز صادق است. مولانا خود می‌گوید: «پس ز نقش لفظ‌های مثنوی / صورتی زال است و هادی معنوی». یعنی ظاهر الفاظ مثنوی می‌تواند گمراه‌کننده باشد (زال و مُضلّ)، اما باطن معنوی آن هدایت‌گر است. همانند قرآن کریم که «یضل به کثیراً و یهدی به کثیراً». اینجاست که اهمیت «دیدهٔ جان» برای درک واقعی مثنوی و حقیقت عالم آشکار می‌شود. کسی که با دیدهٔ تن به مثنوی نگاه کند، به دلیل برخی داستان‌های به‌ظاهر رکیک یا ساده‌انگارانه، آن را رها می‌کند؛ اما کسی که دیدهٔ جان دارد، به معانی عمیق و هدایت‌بخش آن دست می‌یابد.

نکات کلیدی

  • دیدهٔ تن صرفاً به ظاهر و پوستهٔ جسمانی می‌نگرد؛ دیدهٔ جان جوهر پُرفن و پیچیدهٔ روح را درک می‌کند.
  • ظاهرِ یک چیز (مانند کوزه) نمی‌تواند محتوای حقیقی آن (آب حیات یا زهر ممات) را آشکار کند.
  • باید از فریب «اشتراک لفظی» و شباهت‌های صوری گذشت و به جستجوی معنای پنهان پرداخت.
  • مثنوی نیز دارای ظاهری (لفظ و صورت) است که ممکن است گمراه‌کننده باشد، اما باطن معنوی آن هدایتگر و شفابخش است.

Sources: d6-s15 · 00:33:00 d6-s15 · 00:34:00 d6-s15 · 00:37:07

❋

به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.