M1:1619 — هرچه گیرد علتی علت شود / کفر گیرد کاملی ملت شود

مولانا در این بخش از مثنوی، به شرح بیتی از عطار نیشابوری می‌پردازد که می‌گوید اگر «صاحب‌دل» (انسان به کمال رسیده) زهر بنوشد، در کام او به عسل تبدیل می‌شود. این بیت، اوج این مفهوم را بیان می‌کند.

مصرع اول می‌گوید که فرد «علتی»، یعنی کسی که در درون خود بیماری روحی، نقص یا ضعف دارد، هر چه را که به دست آورد، آلوده و بیمار می‌کند. همانطور که در بیت قبل گفته شد، علم در دست او به جهل و طلا در دستش به خاکستر تبدیل می‌شود. مشکل در چیزهای بیرونی نیست، بلکه در ذات گیرنده است.

مصرع دوم، نقطه‌ی مقابل این تصویر است. «کامل»، یعنی انسان وارسته و به حق پیوسته، چنان قدرت دگرگون‌کننده‌ای دارد که حتی «کفر» را که بزرگترین گمراهی است، به «ملت» تبدیل می‌کند. «ملت» در اینجا به معنای دین راستین و آیین توحیدی است. این یک گزاره‌ی بسیار جسورانه است: انسان کامل نه تنها از کفر تأثیر نمی‌پذیرد، بلکه آن را به اصل و جوهر ایمان مبدل می‌سازد. او می‌تواند از دل یک اندیشه‌ی باطل، حقیقتی را استخراج کند یا مواجهه‌ی او با کفر، خود به تجلی ایمان بینجامد. این قدرت، ناشی از آن است که به قول مولانا در ابیات قبل، دست او «دست خدا»ست و وجودش همچون کیمیا، هر فلز بی‌ارزشی را به طلا بدل می‌کند.