O'qish› Daftar 1› Yahudiy podshohining nasroniylarni taassub tufayli o'ldirishi haqidagi qissa› Bayt 337

M1:337 — چون غَرَض آمد، هنر پوشیده شد / صد حجاب از دل به سوی دیده شد

چون غَرَض آمد، هنر پوشیده شدصد حجاب از دل به سوی دیده شد
✦ Ushbu baytni Oʻzbekcha tilida ko'rsating

M1:337

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uning yozib olingan Masnaviy ma'ruzalaridan

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که خواسته و مقصودی قوی (غَرَض) رخ نماید، بینش و لطافت (هنر) پنهان می‌شود؛ از دل تا دیده، صدها پرده حایل می‌گردد. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که وقتی انسان اسیر یک خواستهٔ شدید یا طمع می‌شود، قدرت درک درست و تشخیص حقایق را از دست می‌دهد و دید او از واقعیت‌ها تار می‌گردد.

شرح

این بیت کلیدی، ژرفای معرفت‌شناسی مولانا را به ما نشان می‌دهد؛ اینکه چگونه امیال، تعلقات و مقاصد درونی انسان، بر دریافت و ادراک او از واقعیت تأثیر می‌گذارد. من بارها گفته‌ام که مولانا اینجا از یک «مهارت» سخن می‌گوید، نه صرفاً «معرفت»؛ به تعبیر فیلسوفانی چون گیلبرت رایل، او به «knowing how» (دانستن چگونه) اشاره دارد تا «knowing that» (دانستن که). حس دینی و شهودی که مولانا از آن حرف می‌زند، نوعی «ذائقه» یا مهارت است، نه دانشی گزاره‌ای.

مولانا با ظرافت می‌فرماید: «چون غرض آمد، هنر پوشیده شد.» وقتی یک انگیزهٔ نیرومند، یک طمع یا یک خواستهٔ قوی در دل پدید می‌آید، چشم هنرشناس و حقیقت‌بین ما از کار می‌افتد. ذهن ما چنان درگیر آن «غرض» می‌شود که دیگر توان دیدن زیبایی‌ها، ظرافت‌ها و حقایق پنهان امور را ندارد. فرض کنید یک آشپز ماهر با یک لقمه غذا می‌تواند تمام ترکیبات و زحمت‌های پخت آن را تشخیص دهد؛ اما یک گرسنهٔ طمع‌کار، تنها به سیر کردن شکم خود می‌اندیشد و از آن «هنر» آشپزی هیچ درکی ندارد. غرض، ذوق را می‌کُشد و حجاب می‌آفریند.

ادامهٔ بیت، این پدیده را بیشتر روشن می‌کند: «صد حجاب از دل به سوی دیده شد.» این صد حجاب، موانع بی‌شماری هستند که بین دل (کانون ادراک و بصیرت) و دیده (چشم ظاهری و فهم عقلی) حائل می‌شوند. انسانِ «باغرض»، راه را گم می‌کند، حقایق را واژگون می‌بیند و فریب می‌خورد. داستانی را به یاد می‌آورم که در دانشگاه برایمان تعریف کردند: مردی خسته و خواب‌آلود در سفر، به جای نمک، پودر رختشویی را روی غذایش ریخت و خورد و درگذشت. همسرش که هشیارتر بود، مزهٔ ناخوشایند را فهمید و نخورد. خستگی و خواب‌آلودگیِ مرد در آن لحظه، همان «غرض» بود که «هنر» تشخیص را از او ربود و حجاب بین دل و دیده‌اش شد.

این مکانیزم فقط در طمع مادی خلاصه نمی‌شود؛ گاهی «غرض» ما کبر و خودبینی‌مان است. انسان‌ها از برخی حقایق بدشان می‌آید، چرا؟ چون آن حقایق، درست همان‌هایی هستند که با کبرشان برخورد می‌کنند، تاج دروغین خودبینی را از سرشان می‌کشند و آنان را عریان می‌کنند. آدمی نمی‌خواهد خود را برهنه و بی‌لاف ببیند و ترجیح می‌دهد در جامه‌های بدلی و دروغین بماند. این تنفر از حقیقت، خود نوعی «غرض» است که صدها حجاب میان دل و دیده می‌اندازد.

اما لازم است این نکته را نیز بیافزایم که مولانا، همچون فیلسوفان قدیم، صرفاً منکر تأثیر احساسات بر ادراک نیست. او تمایز می‌گذارد: اگرچه غرض و طمع، حجاب می‌آفریند، اما برخی «تعلقات» و «تجربه‌ها» می‌توانند حس ششم و هفتم آدمی را بیدار کنند و دایره‌هایی از حقایق را نشان دهند که با حواس عادی قابل درک نیستند. عشق، به نظر مولانا، از این نوع است؛ عشقی که به تعبیر او، «تو را عشق شناسد، نه خرد.» عشق، نه تنها حجاب نمی‌افکند، بلکه چشمان دل را می‌گشاید و کمالاتی را در معشوق می‌بیند که عقل از دیدنشان عاجز است. پس هر انگیزه‌ای حجاب نیست؛ غرضی حجاب است که چشم را به روی حقیقت می‌بندد و مانع از ظهور «هنر» درونی انسان می‌شود.

نکات کلیدی

  • شدت خواهش و طمع (غرض) مانع درک واقعی و تشخیص زیبایی‌ها (هنر) می‌شود.
  • امیال نفسانی، حجاب‌های پرشماری بین دل (بصیرت) و دیده (فهم) می‌اندازند.
  • معرفت‌شناسی مولانا بر نقش اساسی حالت‌های درونی انسان در شکل‌دهی به ادراک تأکید دارد.
  • «حس دینی» از نوع «دانستن چگونه» یا یک «مهارت و ذائقه» است، نه صرف «دانستن که» یا اطلاعات خام.
  • کبر و خودبینی می‌تواند همچون غرضی عمل کرده و انسان را از مواجهه با حقایقی که او را به چالش می‌کشند، بازدارد.
  • برخلاف غرض که حجاب می‌افکند، برخی تعلقات همچون عشق، چشم دل را می‌گشایند و حقیقت را هویدا می‌کنند.

Sources: d1-s24 · 00:08:41 d1-s24 · 00:10:02 d1-s24 · 00:11:25 d1-s29 · 40:14:00 d1-s31 · 36:14:20

❋

به زبانِ تو — Sizning tilingiz · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.