M1:631 — می‌نماید بر تو زشتیّ گُنه / می‌کنی نیّت که باز آیم به رَه

این بیت بخشی از استدلال مولانا در باب اختیار انسان است. او در ابیات قبل، بیماری و رنج را به مثابه یک عامل بیدارکننده معرفی می‌کند. وقتی انسان سالم و غرق در خوشی است، ممکن است از حقیقت غافل باشد، اما وقتی دچار درد و بیماری می‌شود، این رنج حجاب‌ها را کنار می‌زند و باعث می‌شود حقیقتِ ناپسندِ اعمالش را ببیند.

در این حالتِ بیداری که از دلِ سختی برمی‌آید، فرد به وضوح «زشتی گناه» را حس می‌کند. این درک، یک پشیمانی عمیق در او ایجاد می‌کند و باعث می‌شود «نیت» کند و با خود عهد ببندد که از این پس مسیر زندگی‌اش را اصلاح کند و به «راه» راست بازگردد. این تجربهٔ درونیِ پشیمانی و تصمیم برای تغییر، از نظر مولانا، قوی‌ترین دلیل بر وجود اختیار است. اگر انسان مجبور بود و از خود اراده‌ای نداشت، احساس شرم و نیاز به توبه بی‌معنا بود.

This couplet is part of a larger argument by Rumi about the nature of free will and divine compulsion (jabr). He uses the example of illness to illustrate how human beings, despite often feeling subject to overwhelming forces, still possess a degree of choice and intention. When a person falls ill, the pain and suffering act as a wake-up call. It is in this state of vulnerability that the 'ugliness of sin' (زشتیّ گُنه) becomes apparent. This isn't just a moral judgment; it's a direct perception of how one's actions have contributed to their current state, whether physical or spiritual.

The illness, therefore, serves a crucial purpose: it grants clarity and 'awakening' (بیداری). In this awakened state, one makes a genuine 'intention' (نیّت) to 'return to the Path' (باز آیم به رَه). This intention is a clear sign of free will, as it demonstrates a conscious decision to change one's course of action. If humans were entirely subject to divine compulsion without any choice, such regret and resolution would be meaningless. Rumi implies that this moment of clarity, often brought about by suffering, is a gift that allows individuals to exercise their inherent capacity for moral choice and spiritual growth.