O'qish Daftar 6 Oʻsha qozining soʻfiyga javob qaytarishi Bayt 1625

M6:1625 — کی بگنجد در مضیق چند و چون / عقل کل آنجاست از لا یعلمون

کی بگنجد در مضیق چند و چونعقل کل آنجاست از لا یعلمون
✦ Ushbu baytni Oʻzbekcha tilida ko'rsating

M6:1625

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uning yozib olingan Masnaviy ma'ruzalaridan

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چگونه می‌تواند در تنگنای «چند و چون» جای گیرد؟ عقل کل در آنجاست، از زمرهٔ «لایعلمون» (کسانی که نمی‌دانند/چیزی که دانسته نمی‌شود). معنا: این بیت بیان می‌کند که عقل کل، که همان حقیقت الهی است، از قید مکان، زمان، کمیت و کیفیت (چند و چون) رهاست و به وصف درنمی‌آید، چرا که فهم ما محدود به این امور است.

شرح

این بیت از دشوارترین و عمیق‌ترین پاره‌های مثنوی، و به گمان من، حتی برای مولانا نیز، دشوارترین به هنگام بیانش بود. می‌دانید که دفتر ششم، به گفتهٔ بسیاری از شارحان و خود مولانا در جاهایی، نشانه‌هایی از رنج و محنت گوینده را دارد؛ زبانی که گاه در خدمت معانی پیچیدهٔ او نمی‌آید و مولانا را به «تکلف» می‌اندازد. من نیز این را می‌پذیرم که در اینجا، به دشواری می‌توان گره از کار کلمات گشود، خاصه که او در پی بیان حقیقتی است که در سرشت خود، گنجایش در قالب «چند و چون» ما ندارد.

مولانا در این ابیات، از «بحر وجود» سخن می‌گوید؛ دریایی بی‌کران که حتی «کمترین لعبت» او، یعنی جان انسان، خود از این تنگنای «چند و چون» رهاست. چگونه می‌توان به جان گفت «کجایی»؟ به عقل گفت «چگونه‌ای»؟ اینها جا و مکان فیزیکی ندارند، طعم و رنگی ندارند. هر که بخواهد روح را زیر تیغ جراحی «کلود برنارد»ها ببیند، البته که نخواهد دید و به انکارش خواهد رسید. این خطای فاحش در درک طبیعت این حقایق است. روح و عقل، از جنس «جسمانی» و «طبیعی» نیستند که مشمول قوانین زمان و مکان و کمیت و کیفیت شوند. همان‌طور که در غزل‌های مولانا می‌خوانیم: «کسی مر عقل را گوید کجایی؟» این یک پرسش بی‌معناست.

آنگاه مولانا می‌گوید: «پس چنان بحری که در هر قطره آن / از بدن ناشی‌تر آمد عقل و جان / کی بگنجد در مضیق چند و چون؟» یعنی دریایی که جان و عقل، که خود از بند بدن و مادیت رها هستند، از آن برآمده‌اند، چگونه خود می‌تواند در تنگنای «چند و چون» ما بگنجد؟ این «بحر وجود» منبع همهٔ حقایق است.

و بلافاصله می‌افزاید: «عقل کل آنجاست از لا یعلمون». «عقل کل» در اینجا، نه صرفاً عقل جزوی و انسانی، بلکه همان عقل کلی و الهی است که منشأ همهٔ عقول و ادراکات است. این عقل کل، خود در ورای فهم و احاطهٔ ما قرار دارد؛ از زمرهٔ «لا یعلمون» است. یعنی ما نمی‌توانیم آن را به معنای کامل کلمه «بدانیم». این «لا یعلمون» اینجا، همان «ما لا یدرَک کلّه لا یرکَ ترک کلّه» نیست؛ بلکه «لا یعلمون» از این روست که حقیقتش آنچنان والاست که عقل جزوی ما توان احاطه به آن را ندارد. درست همان‌گونه که دریایی بیکران را نمی‌توان در کوزه‌ای گنجاند.

مولانا در ادامهٔ این گفتگو میان عقل و جسد، به همین معنا تاکید می‌کند که جهان ماوراء، جهان عینیت و وضوح است، در حالی که این جهان دنیای «حیرت‌سرا» و وارونگی است. در این «حیرت‌سرا» «سزا گستاخ‌تر از ناسزاست»، یعنی آنکه سزاوار نیست، ظاهراً چیره و غالب است. اما آن بحر معاد، آن منبع حقایق، این‌چنین نیست؛ آنجا هر چیز در جای خود نشسته است و حقایق، فارغ از فریب چشم ما، آشکارند. لذا، سخن از عقل کل، سخن از عالمی است که به کلی از قواعد این دنیای مادی و «چند و چون»های آن برکنار است و برای همین، زبان از توصیفش قاصر می‌آید.

نکات کلیدی

  • حقیقت «عقل کل» و «جان» از قید «چند و چون» (زمان، مکان، کمیت، کیفیت) آزاد و از ادراک مادی فراتر است.
  • تلاش برای درک حقایق ماورایی با معیارهای مادی (مثل چاقوی جراحی کلود برنارد) محکوم به شکست است.
  • منبع اصلی وجود، «بحر وجود» است که حتی جان و عقل از آن سرچشمه می‌گیرند و خود آن بحر، گنجایش در تنگنای مفاهیم انسانی را ندارد.
  • «عقل کل» در مرتبهٔ «لا یعلمون» قرار دارد؛ یعنی فراتر از توانایی ما برای احاطهٔ معرفتی کامل است.
  • مولانا در دفتر ششم با دشواریِ زبان در بیان معانی عمیق روبرو می‌شود که نشان از عظمت موضوع و شاید تاثیر کهولت دارد.
  • برخلاف این جهانِ «حیرت‌سرا» که در آن امور وارونه می‌نمایند، عالم «عقل کل» جهان عینیت و وضوح مطلق است.

Sources: d6-s36 · 19:03:00 d6-s36 · 21:19:00 d6-s36 · 24:10:00

به زبانِ تو — Sizning tilingiz · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.