閱讀 卷 1 先知(願主賜福他及其家人,並使其平安)建造講壇後,哈娜娜柱的哭泣,因為信徒眾多,大家說:「我們在您講道時看不到您尊貴的臉龐。」使者和聖伴們聽到了那哭泣聲,穆斯塔法(願主賜福他及其家人,並使其平安)與柱子的明確對話 詩聯 2120

M1:2120 — اُسُتنِ حنّانه از هِجر رسول / ناله می‌زد همچو ارباب عُقول

اُسُتنِ حنّانه از هِجر رسولناله می‌زد همچو ارباب عُقول
✦ 以your language呈現此詩聯

M1:2120

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ستون حنّانه، به خاطر دوری و جدایی از پیامبر (ص)، چنان ناله‌ای سر می‌داد که گویی صاحبان عقل و شعور این‌گونه ناله می‌کنند. معنا: این بیت به داستان ستون حنّانه اشاره دارد که از جدایی پیامبر (ص) با دردی عمیق ناله می‌کرد، گویی موجودی عاقل و آگاه است.

شرح

این بیت، دروازه‌ای است به یکی از کلیدی‌ترین تعالیم مولانا دربارهٔ ماهیت دین و عقل‌ورزی. مولوی در اینجا به داستان مشهور «استن حنّانه» اشاره می‌کند؛ ستونی در مسجد پیامبر که پیش از ساخت منبر، آن حضرت به آن تکیه می‌دادند. وقتی پیامبر آن ستون را رها کرد و بر منبر نشست، ستون شروع به ناله کرد، ناله‌ای که صحابه نیز آن را شنیدند و مولانا آن را به نالهٔ «ارباب عقول» تشبیه می‌کند؛ یعنی کسانی که عقل و شعور دارند.

من، این قصه را نمونه‌ای عالی از آنچه مولانا «نامعقول» می‌خواند، می‌دانم. «نامعقول» در زبان مولانا به معنای «غیرعقلی» یا «ضد عقل» نیست، بلکه به معنای «خردگریز» است؛ یعنی آنچه عقل متعارف، توان هضم و فهم آن را ندارد و از دسترس ادراکات عادی ما خارج است. این دقیقاً همان جایی است که عقل سرکشی می‌کند و در برابر آن، «معجزه» ضرورت می‌یابد تا عقل را مرعوب کند و بر جای خود بنشاند. مولانا می‌گوید: «گر نه نامعقول بودی این مزه / کی بدی حاجت به چندین معجزه.» اگر پاره‌هایی از دین، خردگریز نبود، چه نیازی به این همه معجزه بود تا عقل قانع شود؟

این نالهٔ ستون، فقط با «حواس انبیا» قابل شنیدن است؛ حواسی که فراتر از حواس عادی کار می‌کنند. عامهٔ مردم قادر به شنیدن نالهٔ یک ستون نیستند، اما حواس پیامبر (و عارفانی که به مرتبهٔ ادراک او نزدیک می‌شوند) می‌تواند این بُعد پنهان هستی را درک کند. عمر، خلیفهٔ دوم، نیز در مواجهه با حجرالاسود می‌گفت: «اگر پیامبر تو را نبوسیده بود، من هرگز نمی‌بوسیدم.» این نیز نشانه‌ای از تسلیم در برابر امر خردگریز است؛ کاری که عقل به تنهایی آن را توجیه نمی‌کند، اما به تبعیت از منبعی فراتر از عقل، پذیرفته می‌شود.

من این را در مورد «دعا» نیز صادق می‌دانم. راز دعا، حقیقت استجابت، و چرایی عدم استجابت، همواره برای بزرگ‌ترین فلاسفهٔ خداباور نیز پنهان مانده است. این تعلیمی است که تنها از جانب انبیا به ما رسیده و در هیچ مکتب فلسفی صرفاً عقلانی یافت نمی‌شود. دعا، به تعبیر مولانا، «نامعقول» است؛ یعنی خردگریز است، نه خردستیز. این بخش‌های نامعقول، در واقع مغز و قلب دین‌داری‌اند؛ همان «دردمندی»، «عاشقی»، و «حیرانی» که بقیهٔ آموزه‌های دینی، تنها جامه‌ها و پوشش‌های ظاهری بر تن آن هستند. فریب‌خورده کسی است که تنها به این ظواهر می‌نگرد و از باطن پنهان غافل می‌ماند.

نکات کلیدی

  • قصهٔ ستون حنّانه نمادی است از «نامعقول» بودن (خردگریز بودن) پاره‌ای از حقایق دین.
  • «نامعقول» نزد مولانا به معنای ضد عقل نیست، بلکه اشاره به چیزی است که فراتر از ادراک عقل متعارف است.
  • معجزات و ادراک‌های ویژهٔ انبیا، ابزاری برای مواجهه با این حقایق خردگریز و به سکوت واداشتن عقل سرکش‌اند.
  • ماهیت رازآلود دعا، نمونه‌ای دیگر از این امور خردگریز است که فقط از طریق تعالیم انبیا قابل فهم است.
  • قلب دین‌داری، همان دردمندی، عاشقی و حیرت است که زیر پوشش ظواهر دینی پنهان شده‌اند.

Sources: d1-s26 · 00:35:27 d1-s26 · 00:39:03

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。