閱讀 卷 1 雜貨商與鸚鵡的故事,以及鸚鵡在店裡打翻了油 詩聯 283

M1:283 — لعنةُ الله این عمل را در قفا / رحمةُ الله آن عمل را در وفا

لعنةُ الله این عمل را در قفارحمةُ الله آن عمل را در وفا
✦ 以your language呈現此詩聯

M1:283

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نفرین خداوند بر این عمل که در پی می‌آید؛ و رحمت خداوند بر آن عمل که از سر وفاست و در پی می‌آید. معنا: یک عمل می‌تواند در ظاهر شبیه عمل دیگر باشد، اما نیت و باطنِ متفاوتِ هر کدام، موجب لعنت یا رحمت الهی می‌شود.

شرح

مولانا، در این بیت ژرف، از ما می‌خواهد که در پَسِ ظاهر اعمال، به باطن و حقیقت آن‌ها بنگریم. این نه فقط یک توصیهٔ اخلاقی، بلکه یک معرفت‌شناسی بنیادی است که سراسر مثنوی را فرا گرفته است. من بارها گفته‌ام که ظاهربینی و قیاس‌های سطحی، جهان را به گمراهی کشانده است؛ اینجاست که مولانا با همین خط‌کِشِ باطن‌بینی، میان اعمال ظاهراً یکسان تفکیک قائل می‌شود. او می‌گوید: "ساحران موسی از استیزه را / برگرفته چون عصای او عصا / زین عصا تا آن عصا فرقی‌ست ژرف / زین عمل تا آن عمل راهی شگرف." عصای موسی و عصای ساحران، هر دو به مار بدل شدند، اما یکی معجزه بود و دیگری سحر؛ یکی ریشه در حقیقت داشت و دیگری در فریب.

همین منطق را مولانا در جای دیگری، در مقایسه‌ای بسیار روشن‌تر، برای "اَنَا الحق" گفتنِ فرعون و منصور حلاج به کار می‌برد. هر دو گفتند "اَنَا الحق" (یا فرعون گفت: "انا ربکم الاعلی")، اما مولانا تأکید می‌کند که "آن اَنَا منصور گفتن رحمت است / آن اَنَا فرعون گفتن لعنت است." چرا؟ چون "هر دو صورت گر به هم ماند رواست / آب تلخ و آب شیرین را صفاست." یکی از سرِ تفرعن و خودبزرگ‌بینی این ادعا را کرد و لعنت را به دنبال آورد، دیگری از سرِ فنا و ذوب شدن در ذات الهی و رحمت را آورد. "ظاهر این دو کلام یکی بود، اما باطن این دو کلام بسیار فرق داشت."

این تنها در مورد مسائل غامض عرفانی نیست. این قاعده در زندگی روزمره ما نیز جاری است. مولانا همین را به مثال مؤمن و منافق در نماز بسط می‌دهد: "آن منافق با موافق در نماز / از پی استیزه آید نی نیاز." هر دو به ظاهر نماز می‌خوانند، هر دو رکوع و سجود می‌کنند، اما یکی از سرِ اطاعت و فرمانبرداری و نیاز، و دیگری از سرِ ستیزه و دشمنی. عمل یکی است، اما نیت و نتیجه از زمین تا آسمان تفاوت دارد. "مؤمنان را برد باشد عاقبت / بر منافق مات اندر آخرت." این تمایز میان 'نیاز' و 'ستیزه' است که سرنوشت را رقم می‌زند.

بنابراین، این بیت فقط دربارهٔ عصای موسی یا اَنَا الحق نیست؛ بلکه درسِ بنیادینِ بصیرت است. درسی که به ما می‌آموزد هرگز نباید اسیرِ ظواهر شد. هر "عمل"ی، "قفا"یی دارد که سرنوشت آن را رقم می‌زند؛ و این سرنوشت را "وفا"ی باطنی آن عمل تعیین می‌کند. "وفا" در اینجا به معنای راستی و صداقت نیت و مطابقت با حقیقت است.

نکات کلیدی

  • باطن عمل، نه ظاهر آن، تعیین‌کنندهٔ ارزش الهی و عاقبت آن است.
  • تشخیص حقیقت اعمال نیازمند بصیرت است، نه ظاهربینی صرف؛ ظاهر می‌تواند فریبنده باشد.
  • "وفا" (راستی و صداقت نیت) معیار الهی برای پذیرش عمل و جذب رحمت است.
  • قیاسِ ظاهری بین اعمالِ اولیاء و مدعیان (همچون فرعون و حلاج) راه گمراهی است.
  • حتی یک کلام واحد، اگر از دو باطن متفاوت سرچشمه گیرد، می‌تواند لعنت یا رحمت الهی را در پی داشته باشد.

Sources: d1-s23 · 01:14:57 d1-s23 · 02:51:29 d1-s23 · 03:32:00 d1-s22 · 53:30:40

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。