M1:2857 — ما سبوها پر به دجله می‌بریم / گرنه خر دانیم خود را، ما خریم

مولانا در این بیت، تمثیل کوزه و رود دجله را که در بیت قبل معرفی کرده بود، به اوج می‌رساند. او می‌گوید ما انسان‌ها با دانش محدود و اکتسابی خود (کوزه‌های آب) به پیشگاه علم بی‌نهایت خداوند (رود دجله) می‌رویم. این کار، یعنی بردن آب به کنار رودی عظیم، ذاتاً کاری بیهوده و ابلهانه است.

نکتهٔ اصلی اینجاست: اگر ما در حین این کار، به بیهودگی و حقارت عمل خود آگاه باشیم و خود را در برابر عظمت آن اقیانوس علم، «خر» (نماد نادانی و غفلت) بدانیم، این خود نشانه‌ای از دانایی است. اما اگر از این حقیقت غافل باشیم و گمان کنیم که با کوزهٔ کوچک خود چیزی به آن دریا اضافه می‌کنیم، آنگاه واقعاً «خریم» (نادان و احمق هستیم).

این بیت تواضع معرفتی را آموزش می‌دهد. سالک باید همواره دانش خود را در برابر معرفت الهی هیچ بداند. همان‌طور که نحوی در داستان، به علم دستور زبان خود مغرور بود و از «محو» شدن در دریای حقیقت غافل ماند، هر کسی که به دانسته‌های خود بنازد، از درک حقیقت بزرگ‌تر محروم می‌ماند. اعتراف به جهل، اولین قدم در مسیر معرفت حقیقی است.

یہ شعر نحوی اور کشتی بان کی حکایت کے اختتام پر آیا ہے، جہاں مولانا رومی ظاہری علم (نحو) پر باطنی اور حقیقی معرفت (محو) کی فوقیت بیان کر رہے ہیں۔

اس سے پچھلے شعر میں، مولانا نے انسانی علم کو ایک صراحی (سبو) سے اور خدائی علم کو دریائے دجلہ سے تشبیہ دی ہے۔ اس تناظر میں، یہ شعر کہتا ہے کہ ہم انسان اپنی چھوٹی چھوٹی علمی صراحیاں بھر کر خدا کے علم کے دریا کے پاس لے جاتے ہیں۔ یہ عمل ایسا ہی ہے جیسے کوئی دریا کے کنارے پانی بیچنے کی کوشش کرے۔

مولانا کہتے ہیں کہ اگر ہم اس عمل کو حماقت نہ سمجھیں اور اپنی علمی قابلیت پر غرور کریں، تو ہم درحقیقت گدھے (خر) ہیں۔ یہاں 'خر' کا لفظی ترجمہ 'گدھا' ہے، لیکن اس سے مراد جہالت اور بے عقلی ہے۔ اس شعر کا اصل نکتہ فکری عاجزی اور اپنے علم کی محدودیت کا اعتراف ہے۔ حقیقی عالم وہ ہے جو خدا کے لامحدود علم کے سامنے اپنی کم مائیگی کو تسلیم کرتا ہے۔