閱讀 卷 1 信士們的領袖阿里(願真主尊貴他的容顏)對他的同伴說:「當你向我臉上吐口水時,我的私慾被激發了,我的行為就不再純粹,這就是阻止我殺你的原因。」 詩聯 3989

M1:3989 — نقش حق را هم به امر حق شکن / بر زجاجهٔ دوست سنگ دوست زن

نقش حق را هم به امر حق شکنبر زجاجهٔ دوست سنگ دوست زن
✦ 以your language呈現此詩聯

M1:3989

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نقش الهی را نیز به امر خود خدا بشکن؛ بر آن شیشه‌ای که دوست آفریده، سنگ خود دوست را بزن و آن را خرد کن. معنا: این بیت بیانگر این حقیقت است که اگر کاری از منظر عادی مخرب به نظر رسد، اما به فرمان مستقیم حق انجام گیرد، از حدود اخلاق متعارف فراتر رفته و عین حق است؛ زیرا عامل، تنها کارگزار ارادهٔ الهی است.

شرح

این بیت، از آن ابیات کلیدی مثنوی است که مولانا در مقام توجیه اعمالی می‌آورد که از جانب اولیاء الهی صادر می‌شود و ممکن است در نگاه اول با معیارهای اخلاقی بشری سازگار نباشد. من بر این باورم که مولانا در اینجا به یک حقیقت هستی‌شناسانه اشاره می‌کند: برخی افعال، از ارتفاعی چنان بلند و از چشمه‌ساری چنان قدسی نشأت می‌گیرند که سنجش آن‌ها با مقیاس‌های زمینی و عرفی خطا است. او می‌گوید خداوند، خود نقشی آفریده است، تابلویی زیبا نگاشته است. اما سپس، به امر خودش، سنگی به دست بنده می‌دهد و می‌فرماید: این تابلو را بشکن! این شیشه را خرد کن! در چنین وضعیتی، عمل شکستن، نه تنها مذموم نیست، بلکه عین فرمانبرداری و تجلی ارادهٔ الهی است.

من این را همانند عمل عزرائیل می‌دانم. عزرائیل جان‌ها را می‌ستاند؛ آیا این عمل او را غیراخلاقی یا ظالمانه می‌کند؟ هرگز! زیرا او صرفاً کارگزار امر الهی است. این طبیب الهی یا ولیّ الهی نیز چنین است. او از یک سطح و ارتفاع دیگری در عالم تصرف می‌کند. او شمشیری در دست خداست که جان می‌گیرد و حتی جان‌هایی را تباه می‌کند، اما مورد مؤاخذه قرار نمی‌گیرد، چون عملش، عمل خداست که از دست او سر می‌زند؛ نه عمل خود او.

اما وای از آن روزی که این حقیقت عمیق و خطیر، دستاویز مدعیان ناراستین قرار گیرد. اینجاست که من با قاطعیت تمام هشدار می‌دهم: تفسیری به این غنا و عمق، اگر توسط نااهلان به کار گرفته شود، به ابزاری برای توجیه قساوت و خشونت تبدیل می‌شود. گروهک‌هایی مانند مجاهدین خلق در کشور ما، یا حتی کمونیست‌ها، با تغییر نام و عنوان، همین منطق را به کار بردند. آن‌ها می‌گفتند «سد راه تکامل» باید از میان برداشته شود و خود را کارگزاران این ضرورت تاریخی یا الهی می‌پنداشتند. به قول خودشان، دیگران را «به زباله‌دان تاریخ می‌فرستادند» و گمان می‌کردند که از این بابت مؤاخذه نخواهند شد، زیرا خود را در حال اجرای یک امر متعالی می‌دانستند. این سوءاستفاده از یک آموزهٔ ژرف عرفانی، فاجعه‌آفرین است و باید در فهم این‌گونه ابیات، جانب احتیاط و بصیرت را هرگز از دست نداد. مولانا خود می‌داند که این سخنان چه شمشیری در دست جاهلان می‌تواند باشد، و این وظیفهٔ ماست که مرز میان ولیّ الهی راستین و مدعیان دروغین را با دقت و وسواس تمام بشناسیم.

نکات کلیدی

  • عمل اولیاء الهی، اگر به امر حق باشد، از معیارهای اخلاق متعارف فراتر می‌رود.
  • هدف اصلی از این بیت، توجیه اعمالی است که کارگزار آن، خودِ خداوند است، هرچند از دست بنده‌ای سر بزند.
  • شیشهٔ دوست و سنگ دوست، هر دو از اوست؛ پس شکستن به امر او عین صلاح است.
  • سوءاستفاده از مفهوم «امر حق» برای توجیه خشونت و از میان برداشتن دیگران، خطرناک‌ترین انحراف از این آموزه است.

Sources: d1-s21 · 00:44:16 d1-s21 · 00:45:00 d1-s21 · 00:45:58

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。