閱讀 卷 1 門徒質疑大臣的獨處 詩聯 617

M1:617 — نقش باشد پیشِ نقّاش و قلم / عاجز و بسته چو کودک در شکم

نقش باشد پیشِ نقّاش و قلمعاجز و بسته چو کودک در شکم
✦ 以your language呈現此詩聯

M1:617

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نقش، در برابر نقاش و قلمش، ناتوان و گرفتار است، همچون کودکی که در شکم مادر اسیر است. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر مخلوقی در برابر آفریدگار خود ناتوان و بی‌اختیار است، مانند طرحی که پیش روی نقاش و قلم اوست یا فرزندی که در رحم مادر، بی‌اختیار و بسته است.

شرح

بی‌تردید، این بیت شاهدی قاطع است بر نگاه ژرف مولانا به حقیقت وجود و رابطهٔ آن با خالق. مولانا در اینجا به صراحت و با تمثیلی رسا، موقعیت مخلوق را در قبال وجود مطلق تبیین می‌کند. «نقش» در برابر «نقاش» و «قلم»، نمادی است از ما، از تمامی ممکن‌الوجودات. ما در ذات خود چیزی از خود نداریم، هیچ استقلالی از خویشتن نداریم؛ گویی که عدمی هستیم که لباس هستی به ما پوشانده‌اند. این همان معنای «ما عدم‌هاییم و هستی‌ها نما / تو وجود مطلقی هستی ما» است که مولانا پیش از این بیت آورده.

این تمثیل به بهترین وجه حالت «بی‌اختیاری» و «عجز» را بیان می‌کند. نقش، نمی‌تواند اراده‌ای از خود نشان دهد، نمی‌تواند خطی بکشد یا رنگی بیفزاید. او صرفاً مفعول فعل نقاش است. او «بسته» است، در تنگنای هستیِ عاریه‌ای خود گرفتار است. و برای اینکه عمق این عجز را دریابیم، مولانا به تمثیل «کودک در شکم» پناه می‌برد. کودک در رحم مادر، بی‌هیچ اختیاری، تنها حیات می‌گیرد و رشد می‌کند. منبع وجودش، غذایش، نفسش، همه از دیگری است. او «عاجز» است و «بسته» به مشیت مادری که مأمن اوست. این تمثیل نه تنها ناتوانی، بلکه وابستگی مطلق و حیاتی را نیز گوشزد می‌کند.

این همان درکی است که مولانا از فنای ذاتی موجودات دارد. ما «نی» هستیم؛ «نَه» وجود مستقلی هستیم. نوا در ما از دیگری است، حرکت ما از باد دیگری است. این بیت تصدیق می‌کند که «حمله‌مان از باد باشد دم به دم»؛ یعنی هر عملی که از ما سر می‌زند، تجلی قدرتی بزرگ‌تر است.

اما مولانا بلافاصله متوجه این نکته است که ممکن است کسی از این سخن بوی جبر استشمام کند. او فی‌الفور روشن می‌کند که: «این نه جبر، این معنی جباری است / ذکر جباری برای زاری است». یعنی این بیان، نفی اختیار انسان و سلب مسئولیت از او نیست؛ بلکه پرده‌برداری از عظمت و جباریت حق است. هدف از درک این جباریت، فروتنی، تضرع و «زاری» است، نه دست کشیدن از تلاش. وقتی انسان به این مقام از عجز و وابستگی وجودی خود پی می‌برد، دیگر خود را سرهنگ و صاحب اختیار نمی‌بیند که بر عاجزان دیگر زور آورد. بلکه خود را در برابر حقیقت مطلق وجود، سراپا نیاز و فقر می‌یابد و به این ترتیب، زمینه برای درک توحید افعالی و عشق الهی فراهم می‌شود. این بیت یکی از کلیدی‌ترین گزاره‌های مولانا در شرح توحید افعالی و هستی‌شناسی عرفانی اوست.

نکات کلیدی

  • مخلوق در برابر خالق، همچون نقش در برابر نقاش، بی‌اختیار و ناتوان است.
  • تشبیه به کودک در شکم مادر، وابستگی مطلق و حیاتی موجودات به آفریننده را نشان می‌دهد.
  • این بیت تأکید بر فنای ذاتی و عدم استقلال وجودی ممکن‌الوجودات دارد.
  • اشاره به 'توحید افعالی' است؛ یعنی تمام اعمال ما از قدرتی بالاتر نشأت می‌گیرد.
  • این بیان به معنای جبر نیست، بلکه نمایانگر جباریت الهی است که به فروتنی و تضرع می‌انجامد.

Sources: d1-s04 · 01:25:25 d1-s04 · 01:26:38 d1-s04 · 01:29:28

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。