M2:1739 — آنک بی یسمع و بی یبصر شده‌ست / در حق آن بنده این هم بیهده‌ست

这节诗句是摩西对牧羊人训诫的高潮部分。此前，摩西驳斥了牧羊人将缝补衣衫、喂食牛奶等物质需求归于真主的做法。接着，他预判并反驳了一个更微妙的论点：或许牧羊人这些话并非直接对真主说的，而是说给那些与真主合一的圣徒（awliyā'）听的。

鲁米在此引用了一段著名的“圣训”（ḥadīth qudsī），其中真主说道：“当我的仆人通过副功不断亲近我，我便会喜爱他。当我喜爱他时，我便成为他用以聆听的耳朵（bi yasmaʿu），用以观看的眼睛（bi yubṣiru）……”这节诗所说的“那已然‘我闻’且‘我见’之人”，指的正是这些达到了与神性合一境界的圣徒。他们的感官已不再是凡俗的感官，而是神圣属性的彰显。

摩西的观点是，即便如此，牧羊人的话语依然是“徒然”（bīhuda，即无用、不当）。因为这些圣徒虽然在世间行走，但他们的内在实相已经超越了物质需求。向他们提供“鞋袜”和“牛奶”不仅是对他们灵性境界的误解，也是一种不敬。这节诗强调，无论是对绝对超越的真主，还是对已经“神化”的圣徒，都必须使用恰如其分的、充满敬意的语言。它深刻地指出了灵性交流中“分清层次”（marātib）的重要性。

يواصل موسى عليه السلام توبيخه للراعي، مقدمًا حجة أخرى لدحض منطقه. في الأبيات السابقة، أشار إلى أن الله قد يتجلى في عباده المقربين لدرجة أنه يقول عنهم: «أنا هو وهو أنا». يستشهد الرومي هنا بالحديث القدسي الشهير عن "قرب النوافل"، حيث يقول الله عن عبده الذي يتقرب إليه بالطاعات: «كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به...».

المعنى هنا دقيق: يقول موسى، حتى لو افترضنا أنك لا تخاطب الله مباشرة، بل تخاطب أحد هؤلاء الأولياء الذين بلغوا هذه المرتبة الرفيعة وأصبحوا مظاهر للحق، فإن كلماتك وخدماتك المادية هذه (مثل غسل الثياب وتمشيط الشعر وتقديم الحليب) تظل "بيهده" (بیهده) أي عبثًا وسخفًا في حقهم. فهم أيضًا قد تجاوزوا الاحتياجات الجسدية المادية.

بهذا يغلق موسى كل السبل أمام منطق الراعي: إن كانت هذه المخاطبة لا تليق بالعبد الفاني الذي تجلّت فيه صفات الحق، فكيف يمكن أن تليق بالحق نفسه؟ إنها حجة تنطلق من الأصغر (الولي) لتثبت عدم ملاءمة الأمر للأكبر (الله)، وتؤكد على ضرورة الأدب في حضرة القدس، سواء في مخاطبة الذات الإلهية مباشرة أو في مخاطبة مظاهرها بين الخلق.

این بیت بخشی از توبیخ موسی به چوپان است. موسی پس از رد کردن قیاس‌های مادی چوپان در مورد خداوند (مانند شیر نوشیدن و چارق پوشیدن)، یک فرض دیگر را مطرح می‌کند: شاید منظور چوپان از این خدمات، نه ذات خداوند، بلکه بندگان خاص و اولیای او بوده است. در عرفان اسلامی، ولیّ یا انسان کامل، به مقامی می‌رسد که افعال و ادراکاتش الهی می‌شود. مولانا با اشاره به حدیث قدسی مشهور «بی یَسمَعُ و بی یُبصِرُ» (به واسطه‌ی من می‌شنود و به واسطه‌ی من می‌بیند)، به همین مقام اشاره دارد.

اما موسی استدلال می‌کند که حتی این فرض هم حرف‌های چوپان را توجیه نمی‌کند. آن بنده‌ای که به چنین مقامی رسیده و از حواس و نیازهای بشری فراتر رفته است، دیگر به این خدمات مادی و پیش پا افتاده نیازی ندارد. بنابراین، خطاب کردن او با چنین سخنانی، نشانهٔ بی‌ادبی و درک نکردن مقام معنوی اوست. در واقع، مولانا از زبان موسی تأکید می‌کند که هر سخنی باید متناسب با مقام مخاطب باشد و صحبت کردن از نیازهای جسمانی در محضر کسی که وجودش روحانی و الهی شده، بی‌معنا و بیهوده است.