M2:1770 — ملتِ عشق از همه دینها جداست / عاشقان را ملت و مذهب خداست

یہ شعر موسیٰ اور چرواہے کی حکایت کے اس حصے میں آتا ہے جہاں خدا، موسیٰ علیہ السلام پر عتاب فرما رہے ہیں۔ موسیٰ نے چرواہے کو اس کی بے تکلف اور بظاہر گستاخانہ دعا پر ڈانٹا تھا، کیونکہ وہ شریعت کے ظاہری آداب کے خلاف تھی۔ خدا یہاں واضح کر رہے ہیں کہ عشق کا معاملہ قانون اور آداب سے بالکل مختلف ہے۔

پہلا مصرع، ”ملّتِ عشق تمام دینوں سے جدا ہے“، یہ اعلان کرتا ہے کہ عشق ایک خود مختار روحانی حالت ہے جس کا موازنہ رسمی مذاہب سے نہیں کیا جا سکتا۔ یہاں ”دین“ سے مراد وہ منظم راستے ہیں جن میں عبادات، عقائد اور رسومات کے ضابطے ہوتے ہیں۔ عشق ان ضابطوں کا پابند نہیں کیونکہ اس کی بنیاد دل کے سوز اور باطنی کیفیت پر ہوتی ہے، ظاہری اعمال پر نہیں۔

دوسرا مصرع، ”عاشقوں کا تو ملّت و مذہب خدا ہے“، اس نکتے کی مزید وضاحت کرتا ہے۔ عاشق کسی خاص فقہ، فرقے یا مسلک کی پیروی نہیں کرتے؛ اُن کا قبلہ، اُن کا قانون، اور اُن کی منزل خود خدا کی ذات ہوتی ہے۔ جس طرح کعبہ کے اندر داخل ہونے کے بعد کسی خاص سمت کی طرف رُخ کرنے کی ضرورت نہیں رہتی، اسی طرح جو شخص عشقِ حقیقی میں غرق ہو جائے، وہ ظاہری عبادات کی شکلوں اور آداب سے آزاد ہو جاتا ہے۔ اس کا ہر عمل براہِ راست خدا سے محبت کا اظہار ہوتا ہے، چاہے وہ ظاہری طور پر کتنا ہی ناقص کیوں نہ لگے۔ یہ شعر دراصل باطن کی سچائی کو ظاہر کے اصولوں پر فوقیت دینے کا ایک طاقتور بیان ہے۔

این بیت، نقطه‌ی اوج پاسخی است که خداوند به موسی در داستان شبان می‌دهد. موسی چوپان را به خاطر عبارات ساده و به ظاهر کفرآمیزش سرزنش کرده بود، اما خداوند به او می‌آموزد که معیارهای عشق الهی با معیارهای شریعت ظاهری متفاوت است.

مولانا «ملت عشق» را به عنوان یک راه و آیین مستقل معرفی می‌کند که از تمام «دین‌ها»ی دیگر، یعنی نظام‌های فقهی و کلامی و مناسک رسمی، جداست. این جدایی به معنای نفی دین نیست، بلکه به معنای رفتن به ورای صورت و رسیدن به جانِ دین است. همان‌طور که کسی که به درون کعبه رسیده، دیگر نیازی به جستجوی جهت قبله ندارد (بیت ۱۷۶۸)، عاشقی که به وصال حقیقت رسیده، در بند آداب و رسوم ظاهری نیست.

مصرع دوم این ایده را کامل می‌کند: «عاشقان را ملت و مذهب خداست». این یعنی مرجع و قانون برای عاشق، نه کتاب‌های فقهی یا دستورالعمل‌های عالمان، بلکه خودِ خداوند و رابطه‌ی بی‌واسطه‌ای است که با او دارد. عشق، خود، شریعت خویش را می‌آفریند. از این دیدگاه، خطای لفظی شبان که از سوز عشق برمی‌خاست، از صدها عبادت صحیح اما بی‌روح، به خداوند نزدیک‌تر بود.