M2:2738 — گفت پیغامبر نشانی داده است / قلب و نیکو را محک بنهاده است

این بیت بخشی از گفتگوی معاویه با ابلیس است. ابلیس از معاویه می‌پرسد که تو با این همه فکر و خیال در سر، چگونه می‌توانی راست را از دروغ تشخیص دهی؟ معاویه در پاسخ، به راهنمایی پیامبر اسلام استناد می‌کند.

نکته‌ی اصلی که مولانا در ابیات بعدی باز می‌کند این است که این معیار یا «محک»، یک آزمون بیرونی و منطقی نیست، بلکه یک تجربه‌ی درونی و قلبی است. پیامبر به ما آموخته است که دروغ در دل تردید و ناآرامی ایجاد می‌کند (الکذب ریبٌ فی القلوب)، در حالی که حقیقت، مایه‌ی آرامش و اطمینان خاطر است (الصدق طمأنینة). بنابراین، دلِ سالم و پاک، خود بهترین ابزار برای سنجش صدق و کذب است. دروغ مانند روغن در آب است که هرگز با آن نمی‌آمیزد و آرام نمی‌گیرد، اما راستی همچون دانه‌ای است که دل را به سوی خود می‌کشد و در آن سکون می‌یابد.