M2:3256 — چون تنازع در فتد در تنگ کاه / دانه آن کیست آن را کن نگاه

مولانا در ابیات پیشین، رابطۀ میان عالم ظاهر و عالم باطن را با تمثیل پوست و مغز بیان می‌کند. او می‌گوید جسم و حواس ظاهری مانند پوست هستند، در حالی که روح و عقل، مغز و حقیقت درونی را تشکیل می‌دهند. این بیت این تمثیل را با تصویری دیگر ادامه می‌دهد.

تصویر بیت، نزاع و کشمکش بر سر «تنگ کاه» یا کاهدانی کوچک و محدود است. کاه، نماد امور ظاهری، مادی و کم‌ارزش است؛ همان «پوست» که در بیت قبل به آن اشاره شد. اما در میان این کاه‌ها، «دانه»‌ای نیز وجود دارد که نماد حقیقت، گوهر باطنی و معنای اصلی است. مولانا هشدار می‌دهد که وقتی جدالی بر سر ظواهر درمی‌گیرد، نباید فریب هیاهوی روی کاه را خورد. بلکه باید با بصیرت نگریست و دریافت که صاحب اصلی آن «دانه» کیست.

در این بخش از مثنوی، این دانه همان «نور روح» و حقیقتی است که از عالم غیب به عارف می‌رسد. در حالی که حواس ظاهری و عالم مادی (فلک) مانند کاه، آن را احاطه کرده‌اند، ارزش و اصالت با آن دانۀ پنهان است. بنابراین، در هر دعوا و کشمکشی، چه در وجود انسان بین جسم و جان و چه در عالم بیرون، باید به دنبال صاحب مغز و حقیقت گشت، نه آنکه درگیر پوست و ظاهر شد.