M4:1957 — عقل دو عقلست اوّل مکسبی / که در آموزی چو در مکتب صبی

این بیت سرآغاز یکی از مهم‌ترین مباحث مثنوی در باب معرفت‌شناسی است: تمایز میان دو نوع عقل. مولانا پس از آنکه «نور عقل» را غذای حقیقی جان معرفی کرد، اکنون به تبیین ماهیت این عقل می‌پردازد.

نوع اول که در این بیت معرفی می‌شود، عقل اکتسابی یا تحصیلی است. این همان عقلی است که همگان با آن آشنا هستند؛ عقلی که از طریق منابع بیرونی مانند کتاب، استاد، تفکر و مطالعه به دست می‌آید. مولانا آن را به یادگیری یک کودک (صبی) در مدرسه (مکتب) تشبیه می‌کند. این تشبیه بسیار گویاست: این نوع دانش، آموختنی، تدریجی و وابسته به منابع خارجی است. همانطور که در ابیات بعدی توضیح داده می‌شود، این عقل حافظه-محور است و می‌تواند برای صاحبش باری سنگین باشد («لیک تو باشی ز حفظ آن گران»).

این عقل، با تمام اهمیتش، در نگاه مولانا عقل جزئی و مرتبه‌ی نازل‌تر خرد است. او این بحث را مطرح می‌کند تا در مقابل آن، نوع دوم عقل را که «بخشش یزدان» و موهبتی الهی است، برجسته سازد. عقل اکتسابی مانند جوی آبی است که از بیرون به خانه می‌آید و با بسته شدن مسیرش، خشک می‌شود؛ اما عقل موهبتی، چشمه‌ای است که از درون خود انسان می‌جوشد.