閱讀 卷 6 逝者所憂非死,乃錯過之憾 詩聯 1467

M6:1467 — جمله استادان پی اظهار کار / نیستی جویند و جای انکسار

جمله استادان پی اظهار کارنیستی جویند و جای انکسار
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:1467

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همهٔ استادان، برای ابراز کار خویش، نیستی و جای فروتنی می‌جویند. معنا: مولانا می‌گوید که هر هنرمند و کاردانی، برای آنکه اثری نو بیافریند، به فضایی تهی و عاری از پیش‌زمینه‌ها نیاز دارد؛ درست همچون دلی که با انکسار و تواضع، خود را از تعلقات خالی می‌کند تا پذیرای کار حق شود.

شرح

این بیت، حقیقتی ژرف را دربارهٔ ماهیت آفرینش و نسبت آن با نیستی آشکار می‌کند. مولانا قاطعانه می‌فرماید که «جمله استادان پی اظهار کار، نیستی جویند و جای انکسار». چه مراد از این «استادان» هنرمندان باشند، چه صنعتگران، و چه حتی پروردگار عالمیان، قاعده یکی است: برای اینکه کاری نو و اصیل سر برآورد، باید فضایی خالی فراهم شود.

من خود این را بارها تأکید کرده‌ام که هر خلقی از نیستی آغاز می‌شود. همانند یک معمار که برای ساختن خانه‌ای باشکوه، زمینی بایر و خالی را طلب می‌کند، یا کشاورزی که برای بذرپاشی، مزرعه‌ای نکاشته را برمی‌گزیند، و یا نقاشی که بوم سفید و دست‌نخورده را برای نقش‌اندازی خویش می‌جوید. این «نیستی»، همان «کارگاه اصلی» است؛ آن خلا و بی‌نشانی و تهی‌ای که ظرفیت آفرینش را در خود پنهان دارد.

همین قاعده در مورد انسان نیز صادق است. برای آنکه «کار حق» در دل انسان جلوه کند، دل باید از «غرض و مرض و پیش‌فرض‌ها و پیش‌فهم‌ها و تعلقات و اشتیاقات و هواها و هوس‌ها» خالی شود. این همان «جای انکسار» است. «انکسار» در اینجا به معنای تواضع و فروتنی دروغین نیست، بلکه شکستن نفس و ذلت حقیقی است؛ یعنی از خود تهی شدن و خود را همچون بومی سپید برای نقش‌آفرینی الهی آماده کردن. این مقامی است که درویشان و اهل سلوک در پی آن‌اند و به همین دلیل بر همگان سبقت می‌جویند.

پس، آن «استاد استادان صمد» نیز «کارگاهش نیستی و لا بود». یعنی خداوند در جایی کار می‌کند و اثر خود را می‌نهد که هیچ‌چیز از پیش نباشد؛ جایی که نفس آدمی از مدعیات و تصرفات و تعلقات خالی شده باشد. هر جا که این «نیستی» و خلاء درونی فزون‌تر باشد، آنجا «کار حق و کارگاهش آن سر» است. این نکته‌ای است بنیادین در عرفان و سلوک؛ زیرا بدون این تهی‌سازی و انکسار درونی، جایی برای جلوه‌گری حقیقت گشوده نخواهد شد.

نکات کلیدی

  • خلق هر چیز نو، چه هنری و چه الهی، از بستر «نیستی» و فضای تهی آغاز می‌شود.
  • «نیستی» در اینجا به معنای بوم خالی، زمین نکاشته، یا دلی عاری از تعلقات است.
  • «انکسار» (تواضع حقیقی و شکستن نفس) شرط لازم برای آماده‌سازی دل انسان برای «کار حق» است.
  • خداوند در جایی کار می‌کند که زمین وجود آدمی از پیش‌فرض‌ها و مدعیات نفس خالی باشد.
  • درویشان و سالکان، با تلاش برای رسیدن به مقام «نیستی» (تهی شدن از خود کاذب)، در مسیر معنویت پیشگام‌اند.

Sources: d6-s30 · 00:27:44 d6-s30 · 00:32:58 d6-s30 · 00:23:12

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。