閱讀 卷 6 《堅定不移之書》的結尾 詩聯 17

M6:17 — چونک سرکه سرکگی افزون کند / پس شکر را واجب افزونی بود

چونک سرکه سرکگی افزون کندپس شکر را واجب افزونی بود
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:17

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون سرکه تندی و ترشی‌اش را افزون کند، پس بر شکر واجب است که شیرینی‌اش را بیفزاید.

معنا: این بیت به اصل تعادل و جبران متقابل اضداد در نظام هستی اشاره دارد؛ هرگاه یک نیروی متضاد شدت یابد، نیروی دیگر باید برای حفظ توازن، خود را تقویت کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولانا از توازن اضداد در عالم می‌آید. من بارها این حقیقت را یادآور شده‌ام که جهان مولانا، جهانی پلورالیستی و متوازن است؛ نه سرسراسر نور است و نه یکسره ظلمت. او در مثال‌های پیشین خود به همین ضرورتِ وجود سگ در کنار ماه اشاره می‌کند که «هر کسی بر خلقت خود می‌تند». اینجا مولانا یک گام جلوتر می‌نهد و تمثیل نیکو و عمیق «سکنجبین» را پیش می‌کشد. او نمی‌گوید سرکه را باید دور ریخت و فقط به شکر دل بست؛ بلکه می‌گوید این دو با هم رکن اصلی یک مخلوط مفید را تشکیل می‌دهند.

در فهم من، این تمثیل صرفاً یک حکمت دارویی یا آشپزی نیست، بلکه یک قانون کیهانی را بیان می‌کند. سرکه در اینجا نمادی از «قهر الهی» است، از آن سوی خشن و گزندهٔ هستی که در ظاهر نامطلوب می‌نماید؛ و شکر نمادی از «لطف الهی»، شیرینی و دلنشینی حیات. مولانا می‌گوید که این قهر و لطف همیشه در جهان جاری است و نه قهر را می‌توان حذف کرد و نه لطف را. بلکه این دو، ناگزیر از هم و مکمل یکدیگرند. جهان ما همانند یک «سکنجبین» بزرگ است که از ترکیب قهر و لطف الهی پدید آمده و اعتدالش نیز در همین آمیختگی است.

آنچه بیت می‌گوید این است که وقتی «سرکگی» یعنی تندی و خشونتی در کار باشد، متناسب با آن، باید «شکر» و لطف هم افزوده شود تا تعادل برقرار بماند. این بدان معناست که نه تنها اضداد باید باشند، بلکه شدت گرفتن یکی، دیگری را به عکس‌العمل و شدت یافتن فرامی‌خواند تا هارمونی کلی جهان حفظ شود. ما آدمیان نباید معیار سنجش همه چیز باشیم و هرچه را به مذاقمان خوش نیامد، آن را شر محض بدانیم و آرزوی نابودی‌اش را بکنیم. حکمت آفرینش فراتر از ذوق و سلیقهٔ ماست و در این آمیزش اضداد است که کمال و اعتدال نهفته است. این نکته، صددرصد، جوهر بینش مولانا را در مورد هندسهٔ هستی به ما می‌نمایاند.

نکات کلیدی

  • جهان مولانا بر پایهٔ توازن اضداد بنا شده است؛ نه مطلقاً خیر است و نه مطلقاً شر.
  • قهر الهی (نماد سرکه) و لطف الهی (نماد شکر) دو رکن اساسی نظام هستی‌اند که نمی‌توان یکی را حذف کرد.
  • تعدیل و اعتدال در هستی از آمیزش و تعامل متقابل نیروهای متضاد پدید می‌آید، همانند سکنجبین.
  • شدت گرفتن یک قطب (مثلاً سختی‌ها) متقابلاً موجب شدت یافتن قطب مقابل (مثلاً یاری الهی) برای حفظ تعادل می‌شود.
  • معیارهای انسانی برای خوب و بد، دیدگاهی محدود است؛ حکمت آفرینش فراتر از خواسته‌های ماست.

Sources: d6-s01 · 00:50:51 d6-s01 · 00:47:25

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。