閱讀 卷 6 裁縫說笑話,突厥人因大笑而雙眼緊閉,裁縫抓住機會 詩聯 1706

M6:1706 — گفت مولع گشت این مفتون درین / بی‌خبر کین چه خسارست و غبین

گفت مولع گشت این مفتون درینبی‌خبر کین چه خسارست و غبین
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:1706

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: (کسی) گفت که این شیفته‌ی (افسانه‌ها و شوخی‌ها) سخت دلبسته‌ی این (بازی) شد؛ بی‌خبر از اینکه این چه زیان و فریب بزرگی است. معنا: این بیت اشاره دارد به فریفتگی کامل شخص بر اثر سرگرمی‌ها و قصه‌های بیهوده، تا آنجا که از زیان‌های بزرگی که به او وارد می‌شود، کاملاً غافل می‌ماند.

شرح

مولانا در این داستان تمثیلیِ خیاطِ مکّار و مشتریِ غافل، یک حقیقت عمیق روان‌شناختی و هستی‌شناختی را بر ما آشکار می‌کند. این بیت در اوج داستان، حالِ مشتریِ ساده‌دل، یعنی همان ترکِ از شهر خطا را به تصویر می‌کشد؛ ترکی که در مواجهه با چرب‌زبانی‌ها، شوخی‌ها و افسانه‌های خیاط، چنان مفتون و مسحور می‌شود که گویی از خود بیگانگی‌اش آغاز گشته است. سخن از «مولع گشت این مفتون درین» اشاره به همین دلبستگی شدید و بی‌اختیار او به حرافِ خیاط است. او دیگر نه به پارچه‌اش فکر می‌کند، نه به گرویی که بسته، و نه به زیانی که لحظه به لحظه از سرمایه‌اش کاسته می‌شود.

من قویاً معتقدم که مولانا در این حکایت، حالِ غالبِ انسان‌ها را روایت می‌کند؛ انسان‌هایی که به قول خودش «به لهو و لاغ فربه گشته‌ایم». زندگی را به شوخی گرفته‌ایم، عمر گران‌بها و انرژیِ بی‌بازگشتمان را به دست تاران می‌دهیم و مدام از این و آن می‌خواهیم که ما را با افسانه‌ها و لطیفه‌های تازه سرگرم کنند تا از واقعیتِ وجود خود و از سرمایه‌ای که بی‌محابا از کف می‌دهیم، غافل بمانیم. همان‌طور که ترک از فرط خنده و مضحکه، چشم تنگش بسته می‌شد و عقلش جَسته (فرار می‌کرد)، ما نیز در «قهقهه» و «لاغ» روزگار، سرمست می‌شویم و «دعوی پیشانه‌مان» را، یعنی ادعاهای اولیه و مسئولیت‌های اصلی‌مان را از یاد می‌بریم.

این «خسارت» و «غبین» که مولانا از آن سخن می‌گوید، تنها از دست رفتن چند وجب پارچه نیست. این از کف رفتن عمر است، از دست دادن بیداریِ روح است، و تن دادن به غفلتی است که تمامیِ هستیِ انسان را فرامی‌گیرد. آن خیاطِ مکار، تمثیلِ روزگارِ بازیگر است و یا شیطانِ درون و بیرون، که «آبروی صد هزاران چون تو را برد». این دزد، در سکوت و در حالی که ما را با «افسانه و فسون» مشغول داشته، از ما می‌رباید و ما «بی‌خبر کین چه خسارست و غبین» همچنان به بازی ادامه می‌دهیم. مولانا بارها هشدار می‌دهد که این چرخ و فلک با تمام لطایف و خوشی‌هایش، در نهایت آنچه را داده به باد می‌دهد و «داد داده را بر باد» می‌دهد. تنها فرق خیاط با خداوند در این است که خیاط می‌دزدد، ولی خداوند «ستار خوست»، ولی اگر از حد بگذریم، همان خدای ستار، غماز ما خواهد شد. این تمثیل مرا به یاد آن «بزرگان طفل‌خو» می‌اندازد که با عمر صدساله، هنوز تجربه‌ای از این روزگار کسب نکرده‌اند و به «بهر کد» یعنی گداییِ شوخی و سرگرمی نشسته‌اند.

نکات کلیدی

  • سرگرمی‌ها و «لاغِ» روزگار، انسان را از واقعیت وجودی و زیان‌های پنهان غافل می‌کند.
  • فریفتگی به شوخی‌ها و قصه‌های بیهوده، به معنای از دست دادن سرمایه‌ی عمر و بیداریِ روح است.
  • مولانا این مفتون شدن را حال عمومی اکثر آدمیان می‌داند که به غفلت در دام «خسارست و غبین» می‌افتند.
  • این تمثیل، یک هشدار عمیق است در مورد نقش فریبندهٔ جهان و قوای نفسانی که ما را از خود بیگانه می‌کند.
  • غفلت از سرمایه‌های وجودی در پی خنده‌های بیهوده، منجر به بیداری دیرهنگام و دست خالی ماندن می‌شود.

Sources: d6-s37 · 00:47:11 d6-s37 · 00:50:50 d6-s37 · 00:54:55

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。