閱讀› 卷 6› 譴責腐朽的習俗，它們阻礙信仰的滋味，證明真誠的軟弱，並誤導成千上萬的傻瓜。正如那些羊群曾阻礙那個娘娘腔（mukhannath），他不敢通過。娘娘腔問牧羊人：你的這些羊怎麼會傷害我？他說：如果你是男人，你身上有男人的氣概，所有羊都會為你犧牲；如果你是娘娘腔，每一隻羊對你來說都是一條惡龍。還有另一種娘娘腔，他一看到羊群，立刻就退縮，不敢問，怕如果他問了，羊群就會撲向他，傷害他› 詩聯 200

M6:200 — الغیاث ای تو غیاث المستغیث / زین دو شاخهٔ اختیارات خبیث

الغیاث ای تو غیاث المستغیثزین دو شاخهٔ اختیارات خبیث
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:200

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای فریادرسِ دادخواهان، به فریادم رس! از این دو شاخهٔ اختیارات زیان‌بار (خبیث). معنا: مولانا از خداوند که دادرس ستمدیدگان است، یاری می‌طلبد تا او را از دردسر و دوگانگی ناشی از اختیار انسان، که می‌تواند به انتخاب‌های بد و خبیث منجر شود، رهایی بخشد.

شرح

این بیت، ای دوستان، فریاد و استغاثه‌ای است که مولانا به درگاه حضرت حق بلند می‌کند؛ فریادی از ژرفای وجود، از آنجایی که بار سنگین «اختیار» بر دوش آدمی سنگینی می‌کند. او به خداوند پناه می‌برد و خطابش می‌کند که «الغیاث ای تو غیاث المستغیث» — ای آنکه خود فریادرسِ فریادخواهان و دادرسِ دادجویان هستی، به داد من برس! اما به داد از چه؟ «زین دو شاخه اختیارات خبیث.» این تعبیر «خبیث» در اینجا بسیار پرمعناست و باید بر آن درنگ کرد.

اختیار، آن هدیهٔ بزرگ الهی که انسان را از سایر موجودات متمایز می‌کند و او را بار امانت الهی می‌سازد، در عین حال، منبع تردیدها و دوگانگی‌های جان‌فرساست. مولانا در اینجا از «دو شاخه» سخن می‌گوید؛ کنایه از آن دوراهی‌های دائمی که پیش روی انسان قرار می‌گیرد، دو راهی میان خیر و شر، حق و باطل، کمال و نقص. او این اختیار را «خبیث» می‌خواند، نه از آن رو که اختیار به خودی خود بد است — بی‌شک اختیار خیر است و نعمت — بلکه از آن جهت که پیامدهای آن، آن تصمیم‌های ویرانگر و انتخاب‌های نادرست که در سایهٔ همین اختیار صورت می‌گیرد، می‌تواند آدمی را به ورطهٔ خبث و شقاوت بکشاند. این اختیار، در حقیقت، کمینی است که انسان را در معرض امتحانات سهمگین قرار می‌دهد.

مولانا در ابیات بعدی نیز تصریح می‌کند که از «مکر دل چنان مات گشتم که بماندم از فغان»، یعنی فریبکاری‌های نفس و دل چنان او را درمانده و مات کرده که حتی توان فریاد زدن هم ندارد. و شگفت اینجاست که می‌گوید: «من که باشم؟ چرخ با صد کاروبار / زین کمین فریاد کرد از اختیار.» او خود را حقیر می‌شمارد و می‌گوید نه تنها منِ کوچک، بلکه حتی چرخِ فلک با آن عظمت و کار و بار فراوانش، از این کمینگاه اختیار فریاد برآورده است. این تعبیری عمیق است که نشان می‌دهد این چالش انتخاب، چالش فقط انسان نیست، بلکه چالشی کیهانی است.

مولانا در اینجا به آن آیهٔ مشهور قرآن اشاره می‌کند که خداوند امانت خود را بر آسمان‌ها و زمین عرضه کرد و آنها از حمل آن سر باز زدند، اما انسان آن را پذیرفت. تفسیر او از این «امانت»، همین «اختیار» است. او می‌گوید انسان ندانست که با پذیرش این امانتِ انتخاب‌گری، خود را در چه چاه ویلی می‌افکند، چرا که با همین قدرت انتخاب ممکن است دچار سوء انتخاب شود و به هلاکت افتد.

پس، مولانا از خداوند می‌خواهد که «ده امانم زین دو شاخه اختیار»، او را از این معرکهٔ تردید و تذبذب نجات دهد و به یک سر منزل مطمئن برساند. او «جذب یک راهی صراط المستقیم» را بر «دو راه تردد» ترجیح می‌دهد، چرا که این دوگانگیِ انتخاب، گرچه هر دو راه در نهایت به مقصد حق ختم شوند، «لیک خود جان کندن آمد این دوی.» این جان کندن، این تردید، برای او رزم است، نه بزم؛ یک جنگ درونی است که آسایش و آرامش را از او می‌رباید. اینجاست که مولانا از آن مقامی سخن می‌گوید که انسان آرزو می‌کند ای کاش به ماقبل دوران اختیار یا به مرتبه‌ای فراتر از آن برده شود، تا از این حیرت و جان‌سوزیِ انتخاب رهایی یابد. این یک نگاه عمیق و کم‌نظیر به گوهر اختیار در انسان است.

نکات کلیدی

  • اختیار، گرچه موهبتی الهی است، اما می‌تواند منبع تردیدها و گمراهی‌های جان‌فرسا باشد.
  • مولانا اختیار را «خبیث» می‌خواند، نه از ذات آن، بلکه از پیامدهای تلخ و امکان انتخاب‌های نادرست که به هلاکت می‌انجامد.
  • این بیت استغاثهٔ مولانا از خداوند است برای رهایی از بار سنگین و دوگانگی‌های اختیار.
  • نه‌تنها انسان، بلکه تمام عالم (چرخ فلک) نیز گویی از این «کمینگاه اختیار» فریاد می‌زند.
  • مولانا امانت الهی در قرآن را همین اختیار می‌داند که انسان ندانسته پذیرفت و خود را در معرض آزمون‌های عظیم قرار داد.
  • ترجیح صراط مستقیم یکتا بر دو راه تردد و تردید، نشان‌دهندهٔ آرزوی رهایی از کشمکش درونی انتخاب است.

Sources: d6-s06 · 00:15:22 d6-s06 · 00:18:20 d6-s05 · 25:55:00

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。