閱讀 卷 6 關於「我必在大地上安置一個代理者」的智慧。 詩聯 2188

M6:2188 — دو لقب را او برین هر دو نهاد / بهر فرق ای آفرین بر جانش باد

دو لقب را او برین هر دو نهادبهر فرق ای آفرین بر جانش باد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2188

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن حکیم برای تمایز این دو (جان و روان) دو نام نهاد؛ ای آفرین بر روان او باد، به خاطر این فرق‌گذاری.

معنا: مولانا در این بیت از حکیمی یاد می‌کند که برای «جان» و «روان» دو نام متفاوت گذاشت تا تفاوت بنیادین میان حیات حیوانی و روح متعالی انسان را مشخص کند و خودِ مولانا نیز این تمایز را می‌ستاید.

شرح

مولانا، همچون همیشه، پیش از ورود به عمق معنا، ما را به «امعان نظر» و «روان کردن چشمه» دعوت می‌کند؛ یعنی از رکود روانی بپرهیزیم و با تأمل ژرف، جان خویش را زنده کنیم. این دعوت، خود پیش‌درآمدی است بر فهم تمایزی که در این بیت مورد ستایش قرار گرفته است.

من قبلاً هم به شما گفته بودم که مولانا سرچشمه غم و افسردگی را رکود چشمه جان می‌داند و شادی را محصول روان کردن این چشمه. وقتی جویبار جان روان شود و آبش سرعت گیرد، «غم نپاید در درون عارفان». این «روان شدن» چشمه، همان «روان»ی است که در این بیت از آن سخن می‌رود.

در زبان فارسی، ما دو کلمه داریم: «جان» و «روان». «جان» به معنای روح حیوانی است، همان حیات که در همه جانداران مشترک است؛ گرگ و شیر و اسب و انسان، همه «جان» دارند. اما «روان» کلمه‌ای است که اختصاصاً برای انسان به کار می‌رود و تقریباً معادل «روح» در عربی است، که خود از «ریح» (باد روان، هوای جاری) گرفته شده است. این تفاوت جوهری است که مولانا در اینجا آن را ارج می‌نهد.

مولانا در این بیت از حکیمی یاد می‌کند که «جانی که از تن رسته است» را «روان» نامید. منظور از «رستن از تن» مرگ نیست، بلکه به مقام ارتفاع گرفتن از بدن است؛ یعنی جانی که تعلقش را از بدن گسسته و دیگر خادم و تابع بدن نیست، به مرتبه «روان» می‌رسد. اینجاست که انسان، واقعاً «آدم» می‌شود، ورنه تا پیش از آن، با حیوانات یکسان است.

آن حکیم که خود جان رسته از بند تن داشت و به مقام روحانیت رسیده بود، این تمایز را میان این دو مفهوم بنیادین نهاد. مولانا با تعبیر «ای آفرین بر جانش باد»، این فرق‌گذاری حکیمانه را تحسین می‌کند. هرچند برخی این قول را به ابن سینا یا سنایی نسبت می‌دهند، اما با توجه به اینکه مولانا چندان روی خوشی به فیلسوفان نشان نمی‌داد و اینجا او را تحسین می‌کند، بعید است مرادش ابن سینا باشد. مهم اما، خود این تمایز و اهمیت آن در درک مراتب وجودی انسان است.

نکات کلیدی

  • «جان» به معنای حیات حیوانی است که در همه جانداران مشترک است؛ اما «روان» به روح متعالی انسانی اشاره دارد.
  • «روان» در انسان زمانی تحقق می‌یابد که «جان» از قید تعلق و بندگی بدن رها شده و به مقام بالاتری ارتفاع یابد.
  • مولانا این تمایزگذاری حکیمانه را می‌ستاید، زیرا کلید درک جوهر متمایز وجود انسانی است.
  • این فرق‌گذاری با مفهوم «روان شدن چشمه جان» در مثنوی پیوند خورده؛ رهایی از رکود و رسیدن به پویایی معنوی.

Sources: d6-s49 · 07:37:00 d6-s49 · 04:24:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。