閱讀 卷 6 向真主祈禱,尋求庇護,免於自由意志的誘惑,以及導致自由意志的手段的誘惑。因為天地都曾因自由意志和導致自由意志的手段而抱怨和恐懼,而人類的創造卻熱衷於追求自己的自由意志和導致自由意志的手段。如同病人感覺自己缺乏自由意志,渴望健康,因為健康是自由意志的原因,這樣他的自由意志就會增加;他渴望地位,這樣他的自由意志就會增加。在過去的民族中,真主降臨懲罰的根源一直是過度的自由意志和導致自由意志的手段。從未見過貧困的法老 詩聯 224

M6:224 — جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود

جمله عالم ز اختیار و هست خودمی‌گریزد در سر سرمست خود
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:224

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تمام عالم، از اختیار و هستی خود، به سوی بی‌خبری و سرمستی خویش می‌گریزد.

معنا: آدمیان از آگاهی، آزادی و مسئولیت خود فرار می‌کنند و به حالتی از بی‌خبری و سرخوشی پناه می‌برند تا از بارهای هستی و انتخاب رها شوند.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیرامون آن، یک مشاهدهٔ روانکاوانهٔ عمیق را مطرح می‌کند که بی‌نهایت امروزی و کلیدی است. او می‌فرماید «جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود». این سخن، بیان یک واقعیت بنیادین در زندگی انسان‌هاست: همهٔ ما از اختیار، از خودآگاهی و از هوشیاری خود می‌گریزیم.

چرا انسان‌ها چنین می‌کنند؟ مولانا پاسخ می‌دهد که «جمله دانسته که این هستی فخ است / فکر و ذکر اختیاری دوزخ است». به عبارت دیگر، آدمیان دریافته‌اند که این وجود آگاه، این هستی، چیزی جز یک دام نیست؛ و اندیشیدن و یادکردن آگاهانه و با اختیار، دوزخی است که روح آدمی را می‌آزارد. این ادراک، ریشه‌دارترین منشأ اضطراب‌های وجودی ماست.

روش‌های گریز انسان‌ها از این «دوزخ اختیاری» متعددند. مولانا به دو شیوهٔ اصلی اشاره می‌کند: «یا به مستی یا به شغل ای مهتدی».

۱. گریز به مستی: انسان‌ها به انواع سرخوشی‌ها و مستی‌ها پناه می‌برند تا موقتاً از بار هوشیاری رهایی یابند. مولانا می‌فرماید «ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند»، یعنی برای فرار از خودآگاهی، به شراب (خمر) یا موسیقی‌های غفلت‌آور (زمر) روی می‌آورند. البته تاکید می‌کنم، این موسیقی‌ها با آن سماع و نوای نی مولانا که آدمی را به اصل خویش می‌رساند متفاوت است؛ این‌ها موسیقی‌هایی هستند که به غفلت می‌کشانند و از خود دور می‌کنند.

۲. گریز به شغل (مشغله): راه دیگر، غرق‌کردن خود در کار و فعالیت‌های بی‌وقفه است. به قول امروزی‌ها، تبدیل‌شدن به «ورکاهولیک» (کارپرست). این اشغال دائم خود، وسیله‌ای است برای از یاد بردن خویشتن و پرهیز از تأمل در «هستی» و «اختیار» خود.

من معتقدم که در اینجا مولانا به نکات ظریفی اشاره می‌کند که حتی در روانکاوی جدید نیز با قوت مطرح است. روانکاوان برجسته‌ای چون اروین یالوم، اضطراب‌های بنیادین انسان (اضطراب مرگ، تنهایی، پوچی و آزادی/مسئولیت) را مورد کنکاش قرار داده‌اند. در مقایسه، مولانا نه تنها این اضطراب‌ها را می‌شناسد، بلکه راه‌حل‌هایی اصیل و گاه برتر ارائه می‌دهد. برای مثال، اضطراب مرگ با تسلیم به واقعیت فانی‌بودن تخفیف می‌یابد؛ تنهایی با ادراک حضور دائمی معشوق برطرف می‌شود (جدایی داریم، اما تنهایی به معنای بی‌کس‌بودن خیر)؛ پوچی با کشف معنای واقعی زندگی (نه تراشیدن آن) درمان می‌شود؛ و اضطراب ناشی از اختیار و مسئولیت، که موضوع این بیت است، با کاهش تعمدی «قدرت» و ساده‌زیستی تخفیف می‌یابد. این نکته آخر از توصیه‌های بدیع مولاناست که در اندیشهٔ دیگر فیلسوفان کمتر دیده می‌شود: «از قدرت خود بکاهید»، به معنای داشتن گزینه‌های کمتر و زندگی‌ای که نیاز به منابع و سلطهٔ زیاد نداشته باشد، تا بار مسئولیت نیز سبک‌تر شود.

سخن مولانا در باب «هستی» و «اختیار» نه فقط یک توصیف، بلکه یک دعوت به تأمل است. او از ما می‌خواهد که در این گریز همگانی درنگ کنیم و به جای پناه بردن به غفلت، با چشم باز با واقعیت‌های وجودی خویش روبرو شویم. این چیزی است که یک استاد مجرب و کاردان مثل مولانا، بهتر از هر کسی می‌تواند از آن پرده‌برداری کند؛ چرا که او نه در «حضرات خمس» و عوالم علیا، که در «تاریک‌خانهٔ روان آدمی» غوطه‌ور شده است تا اسرار آن را برای ما آشکار سازد.

نکات کلیدی

  • انسان‌ها به صورت آگاهانه از مسئولیت و بارِ اختیار خود می‌گریزند، زیرا هستی آگاهانه را دامی دردناک می‌یابند.
  • گریز از هوشیاری و خودآگاهی از طریق مستی (شراب و موسیقی غفلت‌آور) و همچنین اشتغال بی‌وقفه (کارپرستی) صورت می‌گیرد.
  • تحلیل مولانا از این گریز، از بسیاری جهات با بحث‌های روانکاوی مدرن در باب اضطراب‌های بنیادین انسان (مرگ، تنهایی، پوچی و مسئولیت) هم‌پوشانی دارد، اما راه‌حل‌های عمیق‌تری ارائه می‌دهد.
  • بر خلاف عارفانی که به عوالم علوی می‌پردازند، مولانا به «تاریک‌خانهٔ روان آدمی» می‌نگرد و دردهای وجودی انسان را تشریح می‌کند.
  • راه رهایی از اضطراب اختیار و مسئولیت، پذیرش واقعیت، کشف معنای حقیقی زندگی و کاهش آگاهانهٔ «قدرت» و گزینه‌ها از طریق ساده‌زیستی است.

Sources: d6-s07 · 21:49:00 d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。