閱讀 卷 6 向真主祈禱,尋求庇護,免於自由意志的誘惑,以及導致自由意志的手段的誘惑。因為天地都曾因自由意志和導致自由意志的手段而抱怨和恐懼,而人類的創造卻熱衷於追求自己的自由意志和導致自由意志的手段。如同病人感覺自己缺乏自由意志,渴望健康,因為健康是自由意志的原因,這樣他的自由意志就會增加;他渴望地位,這樣他的自由意志就會增加。在過去的民族中,真主降臨懲罰的根源一直是過度的自由意志和導致自由意志的手段。從未見過貧困的法老 詩聯 227

M6:227 — می‌گریزند از خودی در بیخودی / یا به مستی یا به شغل ای مهتدی

می‌گریزند از خودی در بیخودییا به مستی یا به شغل ای مهتدی
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:227

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای رهرو هدایت‌شده، آدمیان از خودآگاهی به سوی بی‌خودی می‌گریزند؛ یا به واسطهٔ مستی و سرمستی، یا به واسطهٔ غرق‌شدن در کار و مشغله.

معنا: مولانا می‌فرماید که انسان‌ها برای فرار از بار سنگین اختیار و هوشیاری خود، به دو شیوهٔ اصلی پناه می‌برند: یا خود را مست و بی‌خبر می‌کنند یا با کارهای بی‌وقفه، خویشتن را سرگرم می‌سازند.

شرح

این بیت، بی‌تردید، یک فکت روانکاوانهٔ ژرف دربارهٔ وضعیت انسان است. مولانا در اینجا یک واقعیت مسلم را در باب عالم انسانی بیان می‌کند که ما آدمیان از اختیار و هستی خود می‌گریزیم؛ فراری آگاهانه از مسئولیت هوشیاری. این پرسشی است که در روانکاوی جدید، از جمله نزد روانکاوانی چون اروین یالوم، به قوت مطرح است: ریشهٔ اضطراب‌ها و ملالت‌های انسان چیست و چگونه می‌توان آن‌ها را علاج کرد؟ اما پاسخ‌های مولانا از بسیاری جهات ژرف‌تر و بدیع‌ترند. در حالی که عارفانی چون ابن عربی بیشتر در حضرات خمس و عالم غیب غور می‌کردند، مولانا بی‌باکانه به تاریک‌خانهٔ روان آدمی قدم می‌نهد و زوایای روح او را می‌کاود. اینجاست که ما می‌توانیم راه‌حل‌های برتری برای این معضلات بیابیم.

به گفتهٔ مولانا، «جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود». انسان‌ها نمی‌خواهند هوشیار، آگاه و مختار باشند؛ بلکه طالب مستی، ناآگاهی و نامختاری‌اند. برای فرار از خودآگاهی، «ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند». یعنی به شراب و انواع موسیقی‌های مطربانه روی می‌آورند که موجب غفلت می‌شود، نه آن سماع و نی‌ای که آدمی را به عالم اصلی خود رهنمون سازد. چرا؟ چون «جمله دانسته که این هستی فخ است / فکر و ذکر اختیاری دوزخ است». به تجربه دریافته‌اند که این هستیِ متکی به خود، این زندگی، زندانی بیش نیست؛ دامی است که آنان را گرفتار می‌کند. و تا آدمی در هوشیاری به سر می‌برد و به خود می‌اندیشد و برنامه‌ریزی می‌کند، خود را در دوزخ می‌یابد. پس، راه حلّی که یافته‌اند این است که فراموش کنند در زندانند؛ این زندان را نبینند و برای این کار، خود را نبینند.

به عبارت صریح‌تر، «می‌گریزند از خودی در بی‌خودی / یا به مستی یا به شغل ای مهتدی». این گریز به دو شکل عمده صورت می‌گیرد: یا از طریق مستی و بی‌خبری، یا از طریق «شغل» یعنی سرگرم کردن خود. مولانا در جای دیگر «هستی» را با «مستی» قرین می‌داند: «زانکه هستی سخت مستی آورد / عقل را از سر، شرم از دل می‌برد.» این مستی، همان لاف‌زدنِ هستی و ادعای استقلال است که عقل را از سر می‌برد. بسیاری از ما، به اصطلاح امروزی‌ها، «ورکاهولیک» می‌شویم؛ آن‌قدر خود را در کار غرق می‌کنیم تا از خود یاد نیاریم. این از خود یاد نیاوردن، خود را ندیدن و در خود نظر نکردن، رفتاری است که از نظر مولانا همگان به شیوه‌های مختلف انجام می‌دهند.

این گریز، پاسخی است به چهار اضطراب بنیادین انسانی: اضطراب مرگ، اضطراب تنهایی، اضطراب بی‌معنایی و پوچی زندگی، و اضطراب آزادی و مسئولیت. اگرچه مولانا به صراحت این چهارگانه را بیان نمی‌کند، اما سخنان او عمیقاً با این معضلات گره خورده است. به‌ویژه، مسئلهٔ اختیار و مسئولیت که از آزادی آدمی برمی‌خیزد، اضطراب‌آور است. آدم مجبور مسئول نیست، اما مختار مسئول است. بسیاری برای رهایی از این اضطراب به جبر پناه می‌برند یا تن به مستی و ناهوشیاری می‌دهند. اما مولانا این‌ها را راه‌حل نمی‌داند. این «مشغله‌ها» از نظر او «عین بیکاری» است؛ انسان‌ها کار می‌تراشند تا خود را گم کنند و از روزگار سودمند بی‌خبر مانند. راه رستگاری، به جای گریز، تسلیم واقعیت شدن است: پذیرش مرگ، رنج، و ناپایداری زندگی. و در مورد اختیار و مسئولیت، توصیه‌ای بدیع دارد: از قدرت خود بکاهید. معنای حقیقی قناعت و ساده‌زیستی همین است؛ یعنی چنان زندگی کنیم که حاجت به منابع و گزینه‌های فراوان نداشته باشیم. با کوچک و سبک گرفتن زندگی، اضطراب ناشی از آزادی و مسئولیت کاهش می‌یابد. این، راهی است به سوی آشتی با خویشتن و جهان، نه فرار از آن.

نکات کلیدی

  • بشر از بار مسئولیت اختیار و خودآگاهی خویش می‌گریزد.
  • این گریز به دو شکل عمده صورت می‌گیرد: مستی (غفلت‌آور) و غرق‌شدن در کار.
  • از دید مولانا، «هستیِ» متکی به خود، دامی است که فکر اختیاری را به دوزخ تبدیل می‌کند.
  • مشغولیت بی‌وقفه (ورکاهولیسم) نوعی بیکاری است برای فراموش کردن خویشتن.
  • مولانا این گریز را پاسخی به اضطراب‌های مرگ، تنهایی، پوچی و مسئولیت می‌داند.
  • راه حل حقیقی نه گریز، بلکه کاهش قدرت و گزینه‌ها از طریق قناعت و ساده‌زیستی است تا بار مسئولیت کمتر شود.

Sources: d6-s07 · 21:49 d6-s07 · 23:45 d6-s07 · 29:55

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。