閱讀 卷 6 向真主祈禱,尋求庇護,免於自由意志的誘惑,以及導致自由意志的手段的誘惑。因為天地都曾因自由意志和導致自由意志的手段而抱怨和恐懼,而人類的創造卻熱衷於追求自己的自由意志和導致自由意志的手段。如同病人感覺自己缺乏自由意志,渴望健康,因為健康是自由意志的原因,這樣他的自由意志就會增加;他渴望地位,這樣他的自由意志就會增加。在過去的民族中,真主降臨懲罰的根源一直是過度的自由意志和導致自由意志的手段。從未見過貧困的法老 詩聯 229

M6:229 — لیس للجن و لا للانس ان / ینفذوا من حبس اقطار الزمن

لیس للجن و لا للانس انینفذوا من حبس اقطار الزمن
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:229

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هیچ جن و انسی را یارای آن نیست که از زندان کرانه‌های زمان بگذرند (و بگریزند). معنا: این بیت بیان می‌دارد که نه جنیان و نه آدمیان را توانایی گریز از حصار زمان نیست؛ زمان زندانی است که همه در آن محصورند و هر کوششی برای فرار از آن، بیهوده است مگر با قدرتی قدسی و هدایتی الهی.

شرح

مولانا، با ارجاعی صریح به آیهٔ ۳۳ سورهٔ رحمن قرآن کریم – «قُلْ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ» – این حقیقت را در قلمرو زمان تکرار می‌کند. همان‌طور که امکان گریز از حدود مکانیِ آسمان‌ها و زمین برای جن و انس جز با «سلطانی» الهی ناممکن است، رهایی از «حبس اقطار الزمن» نیز بی‌اتکا به قدرتی ماورایی میسر نخواهد بود.

این بیت در بستر یک تحلیل عمیق روان‌شناختی از سرشت آدمی قرار می‌گیرد که مولانا پیش از آن طرح کرده است. به گمان من، مولانا در اینجا یکی از ژرف‌ترین روانکاوی‌های خود را عرضه می‌کند: آدمیان جملگی از «اختیار» و «هستِ خود» می‌گریزند. چرا؟ چون به‌خوبی دریافته‌اند که «هستی فخ است»، یعنی دام و زندانی است که آن‌ها را در بر گرفته است. فکر و ذکر اختیاری، یعنی همان خودآگاهی و هوشیاری نسبت به خویشتن و مسئولیت‌های ناشی از آن، «دوزخ»ی است که جان آدمی را می‌آزارد. این فرار از «خودی» به «بی‌خودی» به شیوه‌های گوناگون رخ می‌دهد؛ از جمله «مستی» (با خمر یا زمر) یا «شغل» (مشغول کردن خود به کار و دغدغه‌های بی‌حاصل).

این همان اضطراب بنیادین وجودی است که فیلسوفان و روانکاوان معاصر نیز بدان پرداخته‌اند، اما مولانا در اینجا به ریشه‌های آن می‌پردازد. اضطراب‌هایی چون اضطراب مرگ، تنهایی، بی‌معنایی زندگی، و به‌ویژه اضطراب آزادی و مسئولیت ناشی از اختیار، انسان را بر آن می‌دارد که به نحوی خود را در غفلت فرو بَرَد. این بیت به‌روشنی اعلام می‌کند که این گریزها، گریزهای موقتی و سطحی‌اند. کسی نمی‌تواند از زندان زمان بگریزد، یعنی از حقیقت وجودی خود که در گرو زمان و مسئولیت‌های آن است، فرار کند. مستی و مشغله همچون توهمی‌ است که زندان‌بان را موقتاً فراموش کند، اما در و دیوار زندان پابرجا می‌ماند. این‌ها راه‌حل نیستند؛ به تعبیر خود مولانا، «این مشغله‌ها عین بیکاری است.»

پس، راه نجات نه در گریز از هوشیاری، بلکه در یافتن «سلطان» و قدرتی است که انسان را از این حبس زمان – و اضطرابات ناشی از آن – به حقیقتی والاتر رهنمون سازد. این قدرت نه از جنس مادی است و نه محصول تلاش‌های صرفاً بشری برای فریب خود؛ بلکه هدایتی است الهی و عرفانی که مولانا در ادامهٔ مثنوی به تفصیل آن را شرح می‌دهد.

نکات کلیدی

  • رهایی از بند زمان، جز با قدرت و هدایتی قدسی ممکن نیست؛ تلاشی که صرفاً بشری باشد، به جایی نمی‌رسد.
  • مولانا اضطراب‌های وجودی انسان (مرگ، تنهایی، پوچی، مسئولیت) را درک می‌کند و گریز از اختیار و هوشیاری را پاسخ آدمیان به این اضطراب‌ها می‌داند.
  • مستی (معنوی یا مادی) و مشغولیت‌های دنیوی، راه‌حل‌های واقعی برای فرار از «حبس زمان» نیستند و تنها به فراموشی موقت می‌انجامند.
  • این بیت، بر گرفته از آیات قرآن، بر حتمیت محدودیت‌های هستیِ این‌جهانی تأکید می‌کند و ضرورت رویکردی فرامادی را برای رهایی نشان می‌دهد.

Sources: d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。