閱讀› 卷 6› 帖爾米茲國王宣佈：‘任何在三四天內前往撒馬爾罕，辦理某件要事的人，我將賜予他錦袍、馬匹、奴隸、婢女和黃金。’小丑在村莊裡聽到這個消息，來到王宮，對國王說：‘我至少不能去。’› 詩聯 2582

M6:2582 — آن ادب که باشد از بهر خدا / اندر آن مستعجلی نبود روا

آن ادب که باشد از بهر خدااندر آن مستعجلی نبود روا
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2582

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن ادب و تأدیبی که از برای خدا باشد، در آن عجله و شتاب روا نیست.

معنا: ادبی که منشأ الهی دارد، از شتاب و عجله دور است؛ زیرا آرامش و بردباری از صفات الهی است و خشونت و شتاب‌زدگی نشان از غلبهٔ هوای نفس دارد.

شرح

این بیت، از آن دست آموزه‌های حکیمانهٔ مولاناست که راه تمییز امر الهی را از امر نفسانی به ما می‌آموزد. او یک قاعدهٔ روان‌شناختی و اخلاقی بسیار مهم را پیش می‌کشد: هر کاری که از بهر خداست، با طمأنینه و درنگ همراه است؛ اما کاری که از خشم و شهوت نفسانی برمی‌خیزد، با شتاب و عجله آمیخته است. این یک نشانه‌ی قطعی است، یک علامت راهنما برای تشخیص نیت حقیقی ما.

من می‌بینم که مولانا در اینجا یک قاعدهٔ کلی را مطرح می‌کند که حتی شامل تأدیب و تنبیه شرعی هم می‌شود. یعنی حتی اگر حکمی برای مجازات یا اصلاحی وجود دارد، باز هم در اجرای آن نباید شتاب کرد. این تأنی و درنگ، از حلم الهی نشئت می‌گیرد. خداوند شتاب‌زده نیست؛ پس اگر ما نیز می‌خواهیم کاری الهی انجام دهیم، باید این صفت را در خود بپرورانیم. در واقع، این کندی و تأخیر در اجرای مجازات، فرصتی است برای دیدن جوانب دیگر، برای تفکر و برای غلبه بر خشم.

اما در مقابل، آنچه که از خشم و طبع عارضی انسان سرچشمه می‌گیرد، درست برعکس است. این نوع "تأدیب" یا "انتقام"، با شتاب و ولع همراه است. چرا؟ چون نفس می‌ترسد که اگر مدتی بگذرد، شعلهٔ خشم فروکش کند، آرامش (رضا) جای آن را بگیرد، و لذت انتقام و "ذوق" حاصل از آن از دست برود. درست مثل اشتهای کاذب که فرد را به خوردن سریع و بی‌تأنی وا می‌دارد، زیرا بیم آن دارد که اگر درنگ کند، آن "ذوق" از میان برود. مولانا می‌خواهد بگوید که این طبع شیطانی، ما را به عجله کردن در "فروکوفتن" و "مچاله کردن" دشمن وادار می‌کند، تا مبادا فرصت "کیف بردن" از انتقام را از دست بدهیم. این از خودخواهی برمی‌آید، نه از حکمت الهی.

تاریخ ما پر است از نمونه‌هایی که دیکتاتورها و حاکمان مستبد، در اوج خشم و مستی قدرت، فرزندان خود را می‌کشتند یا کور می‌کردند، تنها بر اساس سعایت‌های بی‌اساس. زمانی که "مستی" از سرشان می‌پرید و حقیقت آشکار می‌شد، پشیمانی سودی نداشت. این عجله، ناشی از غلبهٔ نفس و فقدان حلم بود.

این آموزه به ما یادآوری می‌کند که راه دفع بلا، ستم و شتاب در مجازات نیست، بلکه احسان و عفو و کرم است. تأخیر در قضاوت و مجازات، دریچه‌ای است به سوی هزار نکتهٔ پنهان که با شتاب‌زدگی هرگز آشکار نمی‌شوند. این بیت یک "بوگیر" (به تعبیر خودم در شرحِ سِرّ معرفت عرفانی) به ما می‌دهد که به کمک آن می‌توانیم بوی الهی را از بوی نفسانی بازشناسیم.

نکات کلیدی

  • تأنی و درنگ نشانه‌ی عمل الهی است؛ شتاب و عجله، نشانه‌ی عمل نفسانی.
  • حتی در اجرای عدالت، باید از عجله پرهیز کرد؛ زیرا حلم و بردباری از صفات خداوند است.
  • خشم و شهوت نفسانی، انسان را به انتقام سریع وا می‌دارد تا "لذت" آن از دست نرود.
  • رهایی از شتاب‌زدگی، فرصت تفکر و غلبه بر خشم را فراهم می‌آورد.
  • چارهٔ دفع بلا، احسان و عفو است، نه ستم و مجازات عجولانه.

Sources: d6-s58 · 01:01:22 d6-s58 · 01:02:00 d6-s58 · 01:03:06 d6-s58 · 01:04:12 d6-s58 · 01:04:45

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。