閱讀 卷 6 帖爾米茲國王宣佈:‘任何在三四天內前往撒馬爾罕,辦理某件要事的人,我將賜予他錦袍、馬匹、奴隸、婢女和黃金。’小丑在村莊裡聽到這個消息,來到王宮,對國王說:‘我至少不能去。’ 詩聯 2604

M6:2604 — شق باید ریش را مرهم کنی / چرک را در ریش مستحکم کنی

شق باید ریش را مرهم کنیچرک را در ریش مستحکم کنی
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2604

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر زخمی را باید شکافت، نباید آن را مرهم بگذاری؛ وگرنه چرک را در آن زخم محکم می‌کنی (و به اعماق می‌فرستی). معنا: گاه برای درمان یک زخم، باید آن را شکافت تا چرک بیرون آید، نه اینکه با نرمی آن را بپوشانی و به بدتر شدنش دامن بزنی؛ چرا که مهربانیِ نابجا خود عین جفاست.

شرح

این بیت شاهدی است قوی بر همان اصل کلیدی که مولانا پیش‌تر بیان کرده بود: «عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش، ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش.» این سخن، معنای عمیق عدالت را نه در تساوی خشک، بلکه در قرار دادن هر چیز در جایگاه و موقعیت صحیح خود می‌بیند. گاه یک عمل که در ظاهر خشن یا ناگوار می‌نماید، عین خیر و مصلحت است، و برعکس، یک عمل به ظاهر لطیف و مهربانانه، در نهایت به تباهی می‌انجامد.

مثالی که مولانا اینجا می‌زند، بسیار روشن‌گر است: زخم یا دُملی که عفونت کرده و پر از چرک است. اگر چنین زخمی را «شق باید» ــ یعنی باید شکافت، تیغ زد، و چرک آن را بیرون کشید ــ و به جای آن، ما به نرمی و مهربانی صرف روی آوریم، تنها «مرهم» بر آن بگذاریم و پماد بزنیم، چه اتفاقی می‌افتد؟ مولانا می‌فرماید: «چرک را در ریش مستحکم کنی.» یعنی با این عمل ظاهراً مهربانانه، چرک را به عمق زخم می‌فرستی، آن را در استخوان و گوشت فرو می‌بری، و به جای درمان، به آن قدرت می‌بخشی.

این نادیده گرفتن ماهیت واقعی بیماری، پیامدهای وخیمی دارد: «تا خورد مر گوشت را در زیر آن / نیم سودی باشد و پنجه زیان.» یعنی این نرمیِ نابجا، در ظاهر شاید کمی آرامش یا رنج کوتاه‌مدت را از بین ببرد («نیم سودی»)، اما در بلندمدت «پنجاه» برابر (کنایه از بسیار زیاد) به تو زیان خواهد رساند. چرک به اعماق نفوذ کرده، استخوان را می‌خورد، و دردی به‌مراتب بیشتر را رقم خواهد زد.

پس این بیت نه تنها دربارهٔ طبابت جسمانی است، بلکه تمثیلی است برای تدبیر امور روح و جامعه. در مواجهه با بیماری‌های اخلاقی، فساد اجتماعی، یا حتی در تربیت انسان، گاهی لازم است که با قاطعیت و تصمیمی ظاهراً سخت، ریشهٔ مشکل را از بُن بَرکَنیم، نه اینکه با رویکردی سطحی و صرفاً «مرهم‌نهادن» به آن، اجازه دهیم بیماری ریشه‌دارتر شود. این همان نگاهی است که تشخیص می‌دهد «عدل» حقیقی، نه همیشه در نرمی و ملاطفت، که گاه در قاطعیت و حتی تلخی ظاهر می‌شود، به شرط آنکه هر چیز در «موضع» خود قرار گیرد. علم به همین معنا واجب و نافع است: اینکه آدمی بداند موضع هر چیز کجاست.

نکات کلیدی

  • عدالت و حکمت در گرو عمل صحیح و مناسب با «موقعیت» است، نه الزاماً در نرمی یا خشونت ذاتی عمل.
  • گاه مهربانی و نرمیِ نابجا، همچون مرهم بر زخم عفونی، به جای درمان بیماری را تشدید کرده و به عمق می‌فرستد.
  • یک اقدام ظاهراً خشن یا دشوار (مثل شکافتن زخم) می‌تواند عین خیر و علاج باشد، در حالی که راحتی ظاهری (مثل مرهم گذاشتن) منجر به زیان‌های بلندمدت و شدید شود.
  • باید پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت اعمال را با بصیرت سنجید؛ سود مقطعی نباید منجر به زیان پایدار شود.
  • جهل به تشخیص «موضع» صحیح عمل، خود بزرگ‌ترین ستم و زیان است.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s59 · 04:09:59

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。