閱讀› 卷 6› 老鼠竭力懇求水獺與其建立水中的連結。› 詩聯 2701

M6:2701 — چون خبیثان را چنین خلعت دهد / طیبین را تا چه بخشد در رصد

چون خبیثان را چنین خلعت دهدطیبین را تا چه بخشد در رصد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2701

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که به بدکاران چنین خلعت و پاداشی می‌دهد، پس به پاکان چه چیز خواهد بخشید در انتظار؟

معنا: مولانا با تمثیل این نکته را بیان می‌کند که وقتی خداوند حتی از ناپاکی‌ها و شرور عالم، زیبایی و سود می‌آفریند، تصور کنید که نیکان و پاکان چه پاداش و الطاف بی‌نظیری از او دریافت خواهند کرد.

شرح

این بیت در ادامهٔ تمثیل درخشانی از مولانا می‌آید که کیمیاگری خداوند را در تبدیل سیئات و ناپاکی‌ها به حسنات و پاکی‌ها به تصویر می‌کشد. من معتقدم که این یکی از عمیق‌ترین معرفت‌هایی است که مولانا در مثنوی به ما می‌آموزد و نشانه‌ای از توحید افعالی خداوند در آفرینش است.

مولانا ابتدا با ذکر فضولات و نجاسات، یعنی «حدث»، آغاز می‌کند. می‌فرماید که آفتاب بر این حدث می‌تابد و خشکش می‌کند. آیا از آفتاب چیزی کاسته می‌شود؟ هرگز. بلکه لطف عام آفتاب سند نمی‌جوید؛ بر همه چیز می‌تابد، پاک و ناپاک را تمییز نمی‌دهد. اما این «حدث» که خشک شد، تبدیل به هیزم می‌شود. آن را به «گلخن» (آتش‌خانه حمام) می‌برند و می‌سوزانند. در آنجا، چیزی که عین آلایش بود، حالا تبدیل به نور و حرارت می‌شود و دیوارهای حمام را روشن می‌کند. این یعنی «بود آلایش، شد آرایش کنون».

این چرخه به اینجا ختم نمی‌شود. مولانا ادامه می‌دهد که همین خورشید «معده زمین» را گرم می‌کند تا زمین بتواند باقی حدث‌ها را بخورد و تجزیه کند. این فضولات و نجاسات جزو خاک می‌شوند و از آن‌ها «نبات» می‌روید. یعنی گیاهان و درختان سر برمی‌آورند. از دل ناپاکی‌ها، زیبایی‌ها و سودمندی‌ها خلق می‌شود، چنان که از دل حدث، نرگس و نسرین می‌روید. اینجاست که مولانا با صراحت می‌فرماید: «هکذا یمحی الاله السیئات». خداوند سیئات را این‌گونه محو می‌کند، این‌گونه زهر را به شهد بدل می‌کند، ناپاکی‌ها را به پاکی‌ها. این یک «کارخانه» عظیم الهی است که در آن بدی‌ها به خوبی، و پلیدی‌ها به طهارت تبدیل می‌شوند.

حالا، پس از طرح این تمثیل قدرتمند، مولانا به سراغ بیت مورد بحث می‌آید: «چون خبیثان را چنین خلعت دهد / طیبین را تا چه بخشد در رصد». او می‌پرسد: اگر خداوند با حدث – که بدترین و منزجرکننده‌ترین چیز است – چنین می‌کند که آن را تبدیل به نرگس و نسرین می‌کند؛ و اگر با «خبیثان» و بدی‌هایشان چنین رفتاری دارد که نهایتاً از آن خیر و نیکی برمی‌خیزد – یعنی این خلعتِ تبدیل شدنِ شر به خیر را به آن‌ها می‌دهد – پس در مقابل «طیبین» و نیکان چه خواهد کرد؟ چه خلعت و پاداشی در «رصد» (در انتظار) آن‌هاست؟

این نکته ظریف است: این خلعت، لزوماً پاداش و تشویق خبیثان نیست، بلکه تجلی همان لطف عام خداوند است که «قابلیت» را شرط نمی‌داند. آفتاب بر حدث می‌تابد بی‌آنکه از آن زیانی ببیند، و حدث خشک می‌شود و سودمند می‌گردد. به همین قیاس، شرارت خبیثان، گرچه از جانب ما مردود و مبارزه‌طلب است، اما در کلان‌چرخهٔ هستی، می‌تواند به نوعی به خیر تبدیل شود؛ نه به نفع خودشان، بلکه به نفع کل هستی، درست مانند فضولات که کود می‌شوند. این حکمت الهی است که حتی از دل پلیدی‌ها، زمینهٔ رشد پاکی‌ها را فراهم می‌آورد. حال تصور کنید که با دل‌های پاک و اعمال نیک طیبین، چه خواهد کرد.

پاسخ مولانا این است که خداوند به طیبین چیزی می‌دهد که «لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر». چیزی که هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده و بر دل هیچ بشری خطور نکرده است. این عالم بی‌صورتی است؛ ماورای ذهن و تصور و لغت. این نهایت وعدهٔ خداوند است به کسانی که خود را پاک نگه داشته‌اند؛ وعده‌ای که حتی در تصور هم نمی‌گنجد.

نکات کلیدی

  • لطف عام خداوند بی‌قیدوشرط است و قابلیت را شرط نمی‌داند.
  • خداوند حتی از دل ناپاکی‌ها (حدث) زیبایی و سود (نرگس و نسرین) می‌آفریند؛ این همان کیمیاگری الهی است.
  • شرارت خبیثان، گرچه باید با آن مبارزه کرد، در نهایت بخشی از چرخهٔ کلان تبدیل زهر به شهد در کارخانهٔ الهی است.
  • اگر ناپاکان چنین «خلعت» تبدیل‌شونده‌ای دریافت می‌کنند، پاداش پاکان چیزی فراتر از تصور بشری است.
  • پاداش طیبین در قلمرو بی‌صورتی قرار دارد، یعنی چیزی که چشم ندیده و بر قلب خطور نکرده است.

Sources: d6-s62 · 07:23:48 d6-s62 · 06:43:48 d6-s62 · 05:24:48

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。