閱讀› 卷 6› 老鼠懇求水獺：‘不要找藉口，不要拖延滿足我的需求，因為延遲會帶來災禍。蘇菲派是當下之人，兒女不會放開父親的衣襟。慈悲的父親是蘇菲派，時間就是他。請看他，他不會因明日而需求，他讓自己沉浸在迅速清算的花園中。他不像普通人那樣等待未來。他是一條河流，而不是一個時代，因為上帝那裡沒有清晨和傍晚，沒有過去和未來，沒有永恆的始終。亞當不是先知，敵基督不是後來者，因為這些形式存在於部分理智的領域和動物的靈魂中。在無時間無空間的世界，這些形式並不存在。因此，他是當下之人，其中只理解時間的非分離性，就像從‘上帝是一’中理解的是‘不存在二’，而不是‘一的實相’。› 詩聯 2715

M6:2715 — یک درم خواهی تو امروز ای شهم / یا که فردا چاشتگاهی سه درم

یک درم خواهی تو امروز ای شهمیا که فردا چاشتگاهی سه درم
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2715

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای شاه من، آیا امروز یک درهم می‌خواهی، یا فردا هنگام چاشت سه درهم؟

معنا: یک خواجهٔ ثروتمند از صوفی می‌پرسد که آیا نقد امروز را می‌پذیرد یا وعدهٔ سه برابرِ آن را برای فردا. این بیت، زمینهٔ بیان ترجیح عرفانی بر حال و نقدِ موجود در برابر وعده‌های آینده را فراهم می‌کند.

شرح

این بیت، سرآغاز داستانی ژرف در مثنوی است که ظاهراً دربارهٔ معامله‌ای ساده میان یک خواجهٔ ثروتمند و یک صوفی است، اما مولانا آن را به یکی از کلیدی‌ترین تعالیم عرفانی خود، یعنی «در حال بودن» و «نقدِ حال» ارتقا می‌دهد. خواجه سیم‌پاش از صوفی می‌پرسد که آیا امروز یک درهم می‌خواهد یا سه درهم فردا. پاسخ صوفی، که مولانا در بیت بعدی می‌آورد، جوهر این درس است: «دی نیم درم راضی‌ترم / زانکه امروز این و فردا صد درم». صوفی ترجیح می‌دهد که «دیروز» نیم درهم نقد می‌گرفت تا اینکه امروز یک درهم و فردا صد درهم. این پاسخ، فراتر از یک حساب‌وکتاب اقتصادی صرف، یک اصل بنیادین عرفانی را بیان می‌کند: ارزش بی‌بدیل «نقد» و لحظهٔ حاضر در برابر «نسیه» و وعده‌های آینده.

من بارها تأکید کرده‌ام که «نقد بهتر از نسیه است» نه فقط یک ضرب‌المثل عامیانه، بلکه یک حکمت عمیق برای سالکان است. فردا ممکن است هرگز نیاید، نه تو آن باشی که امروز هستی، نه آن سیم و زر وجود داشته باشد. پس باید از وعده‌های پوچ و نامحصل دل کند و به کاری که «امروز» می‌توان کرد چسبید. اینجاست که مولانا با حافظ هم‌صدا می‌شود: «من که امروزم بهشت نقد حاصل می‌شود / وعدهٔ فردای زاهد را چرا باور کنم؟» عارفان بهشت خود را همین‌جا و اکنون می‌جویند، نه در وعده‌های دُور و دراز آخرت. پیر مغان، بهشت را برای حافظ در همین دنیا نقد می‌کند، نه آن شیخ که وعدهٔ آن را به فردا می‌سپارد.

مولانا این گفتگو را یک پله بالاتر می‌برد و آن را به سطح مکالمهٔ عاشق و معشوق (خدا و بنده) ارتقا می‌دهد. صوفی در ادامه می‌گوید: «خاصه آن سیلی که از دست تو است / که قفا و سیلی‌اش مست تو است». این بیان اوج عشق و تسلیم است. اگر محبوب (خداوند) سیلی هم به عاشق بزند، عاشق آن را با سرمستی می‌پذیرد، چرا که همین سیلی نشان حضور و توجه محبوب است. در این مقام، تلخی و شیرینی، لطف و قهر، برای عاشق یکسان می‌شود، زیرا همه از دست محبوب می‌رسد: «دیگران را تلخ می‌آید شراب جور عشق / ما ز دست دوست می‌گیریم و شکر می‌شود». این همان اوج معرفت است که انسان عاشق «بر لطف و بر قهرش به جد» عشق می‌ورزد. آنچه برای عاشق اهمیت دارد، حضور نقد و بی‌واسطهٔ محبوب است، چه در قالب نعمت و چه در قالب بلا. او می‌خواهد «فقط بداند که تو هستی، تو حاضری، تو نقدی، تو در کنار مایی.» این حضور، شبِ جان را روشن و کشتزار هستی را خرم می‌کند.

این تأکید بر «نقد این زمان»، با مفهوم «ابن‌الوقت بودن» صوفیان و «مایندفولنس» که امروزه به آن می‌گویند، هم‌راستا است. صوفی باید زمام وقت را در دست بگیرد، نه اینکه فکر خود را تسلیم طوفان‌های گذشته و آینده کند. «در حال بودن» به این معناست که در هر کاری، فقط همان کار را بکنید؛ وقتی نماز می‌خوانید، فقط نماز، وقتی ظرف می‌شویید، فقط ظرف شستن. معنای نازلش این است که حواس خود را متمرکز کنید. اما معنای بلندترش، ورود به مرتبهٔ «لازمان» است؛ تشبه به خداوند که «لا صباح عند الله و لا مساء» دارد و تمام امورش «آنّی» و «سریع‌الحساب» است، فارغ از زمان. این مفاهیم «سابق و لاحق» و «قبل و بعد» متعلق به عقل جزوی و روح حیوانی است، و عارف با پالایش نفس، از این قفس زمان می‌جهد.

مولانا داستان موش و قورباغه را که بلافاصله پس از این بیت می‌آید، تمثیلی از روح و تن می‌داند. تن همان «موش تن» است که با ریسمان، «جان» را به زمین می‌کشاند و مانع پرواز آن به عالم بالاست. روح، که اهل پرواز و ملکوت است، در این «دام خاک» گرفتار شده و هدف اصلی، گریز از این قفس و بازگشت به «نیستان» و «وطن» اصلی است. این همان «جدایی» است که نی از آن حکایت می‌کند؛ ما در این جهان غریبیم و باید چون مسافر، به مقصد و وطن خود بازگردیم. بهشت نقد، یعنی اتصال به آن وطن ازلی، در همین «اکنون» است.

نکات کلیدی

  • «نقد حال» یا لحظهٔ حاضر، از همهٔ وعده‌های آینده باارزش‌تر است؛ فردا در چنگ ما نیست.
  • این جهان برای عارف، غنیمت لحظهٔ اکنون است؛ بهشتِ نقدِ عارف، در همین دنیا حاصل می‌شود.
  • عشق الهی، عاشق را به مقامی می‌رساند که هرچه از محبوب رسد (چه لطف، چه قهر) را با سرمستی می‌پذیرد.
  • آنچه اهمیت دارد، حضور نقد و بی‌واسطهٔ محبوب است؛ این حضور، منشأ نور و طراوت جان است.
  • «ابن‌الوقت بودن» به معنای تمرکز کامل بر کار کنونی و فراتر از آن، رهایی از قید زمان و ورود به بی‌زمانی است.
  • تن، ریسمانی است که روح را به زمین می‌کشد؛ هدف عارف، گریز از این دام و بازگشت به وطن اصلی و لازمان است.

Sources: d6-s63 · 22:30 d6-s63 · 44:55 d6-s63 · 47:38

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。